Republikeinse weblog

Het befaamde werk van William Godwin, Enquiry concerning Political Justice, and its Influence on General Virtue and Happiness (1793), staat sinds gisteren op de site van republikanisme.nl.

In dit boek reageert Godwin op de gebeurtenissen na 1789 in Frankrijk:

"Enquiry concerning Political Justice, and its Influence on General Virtue and Happiness (Onderzoek naar de Politieke Rechtvaardigheid en haar Invloed op de Deugd en het Geluk in het algemeen) verscheen in 1793. In dit werk inspireerde hij zich op de filosofie van de Verlichting en de geest van de Franse Revolutie. Godwin wil de maatschappij hervormen op basis van rationele redenen; hij valt daarin heel welsprekend het misbruik van de meest gewijde instellingen aan, zelfs van het huwelijk. 'Corrupte' en 'tirannieke regeringen' verwerpt hij ten voordele van kleinere autonome gemeenschappen." (Wikipedia)

Het onbehagen in de liberale democratie heeft de afgelopen decennia geleid tot een aantal alternatieve democratie-opvattingen.

In de jaren '80 en '90 stond het communitarisme centraal; sinds 1997 (de verschijning van het boek "Republicanism: A Theory of Freedom and Government" van Philip Pettit) is het republikanisme aan een opmars bezig. Hieronder een lemma uit de online encyclopedie van Standford.

Het is zaak het republikanisme duidelijk te onderscheiden van het liberalisme en het communitarisme, maar tevens van het "burgerhumanisme".

Ook het Franse "républicanisme" kent belangrijke verschillen met het Angelsaksische "republicanism".

De Franse variant is verwant aan de "harde" democratie-opvatting van Jean-Jacques Rousseau, terwijl de Angelsaksische versie leenplichtig is aan "zachtere" visie van Charles Montesquieu en, later, Alexis de Tocqueville.

Admiraal Carel Hendrik, graaf Ver Huell (1764-1845) was een Nederlandse militair die voor Napoleon koos en hoge functies vervulde in de Bataafse Republiek, het Koninkrijk, het Keizerrijk en later tijdens de Restauratie in Frankrijk.

Charles Henri Ver-Huell

Amiral et Pair de France

Hij was de opvolger van Jan Willem de Winter als admiraal in de Franse vloot.

Hieronder een korte schets van zijn leven, door Rindert Brouwer & Leon Bok:

"Carel Hendrik Ver Huell werd in op 4 februari 1764 geboren in Doetinchem. Vanaf 1779 maakte hij carrière op de vloot van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Tot 1795 voerde hij het bevel over verschillende schepen en bracht het tot adjudant van generaal Van Kinsbergen. Tussen 1795 en 1802 was hij ambteloos burger totdat hij in 1802 korte tijd rechter en tevens burgemeester van Doetinchem werd.

In 1803 begon zijn carrière onder Napoleon die hem tot grote hoogte zou voeren. Als opperbevelhebber van de Bataafse zeemacht voerde hij belangrijke opdrachten uit, werd later secretaris van staat voor Marine en uiteindelijk minister van Marine. Onder koning Lodewijk Napoleon voerde hij eveneens enkele belangrijke functies die hem regelmatig naar Parijs brachten. Na het aftreden van Lodewijk Napoleon kwam Ver Huell in Franse dienst als vice-admiraal en kreeg hij het commando over de gehele scheepsmacht van de kust van de Noord- en Oostzee. Als zodanig verdedigde hij in 1813 Den Helder dat hij weigerde op te geven aan de Nederlandse belegeraars. Na de dood van Jean-Guillaume de Winter in 1812 volgde hij hem op als admiraal.

Staatkundige geschiedenis van de Nederlanden 1384 1482 Bourgondische Nederlanden Rijksabdij Thorn Graafschap Horn 980 1795 Prinsbisdom Luik Rijksabdij Stavelot- Malmedy Hertogdom Bouillon 1482 1581 / 1795 Habsburgse Nederlanden (vanaf 1556: Spaanse Nederlanden) 1588 1795 Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1581 1713 Zuidelijke Nederlanden 1713 1795 Oostenrijkse Nederlanden (1790 Verenigde Nederlandse Staten) 1795 1801 Bataafse Republiek 1795 1804 Eerste Franse Republiek 1801 1806 Bataafs Gemenebest 1806 1810 Koninkrijk Holland 1810 1813 Eerste Franse Keizerrijk 1804 1815 Eerste Franse Keizerrijk 1813 1815 Vorstendom der Nederlanden 1815 1831 (1839) Verenigd Koninkrijk der Nederlanden 1815 - 1866 G-H Luxemburg 1831 (1839) - heden Koninkrijk der Nederlanden 1831 (1839) - heden   Koninkrijk België (Duitse Bond) 1867 - heden   Groot- Hertogdom Luxemburg

Schema uit: Wikipedia

De Staten van Holland en Zeeland besloten in 1581 (om precies te zijn op 5 juli) de "Hoge Overheid" op te dragen aan Willem de Zwijger.

De opstandige staten (provincies) zouden zich twee weken na de opdracht aan Willem van Oranje afscheiden van het Habsburgse Rijk van Filips II.

Volgens de tekst van de aanstelling van de Prins van Oranje als soeverein konden de "gemeenschappen en goede republijken" alleen "behouden, bevestigd en versterkt" worden als er eenheid en eendracht heersten in de staten.

    "..wy bevinden, dat alle gemeenschappen en goede republijken behouden, bevestigt en gesterkt worden, insonderheid met eendracht en eenigheid, dewelk niet wel kan sijn by vele, in wille, gevoelen en gemoed dikwils en meeste verschelende..."
   
De soeverein kreeg de macht om voor het algemeen belang op te komen, op voorwaarde dat:

    "... Zijn Excellentie, solange de voorschreven landen sullen sijn in oorloge of wapenen, volkomen autoriteit en macht hebben en gebruiken sal, als souverain en overhooft te gebieden en verbieden alles wes tot conservatie en bescherminge derselver landen dienlijk of schadelijk sal mogen wesen..."
   
In de Bijbel staat ook een beroemde passage die wijst op het gevaar van verdeeldheid: "En als een huis tegen zichzelf verdeeld is, zal dat huis niet kunnen standhouden." (Evangelie van Marcus)

In de huidige tijd van onrust en confrontatie is het ook van belang te zoeken naar gemeenschappelijke waarden.

Het mag duidelijk zijn dat tijdens die zoektocht de grondwettelijke rechten niet aangetast mogen worden: vrijheid van meningsuiting, pers, vereniging, geweten en godsdienst zijn onaantastbaar. Intolerante groepen zullen deze basiswaarden van onze burgerlijke res publica moeten aanvaarden.

Helaas missen we in Nederland een symbool van eenheid - zoals Willem de Zwijger kon worden tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Dat symbool zou de "République" kunnen zijn (zoals in Frankrijk) of het "Parliament" (Groot-Brittannië). De publieke zaak en de volksvertegenwoordiging zijn in Nederland echter uitgehold door de sociale en politieke crisis.

Zolang we geen sterk, overkoepelend burgerschapssymbool kunnen vinden, zal Nederland "verweesd" blijven.

"... by vele, in wille, gevoelen en gemoed dikwils en meeste verschelende..."

Adriaen van der Donck (ca. 1618 - 1655) was een politiek geëngageerde landeigenaar-advocaat in Nieuw-Nederland (nu: New York State). Zijn grootvader, Adriaen van Bergen, had de status van nationale held in Holland vanwege zijn rol tijdens het ontzet van Breda.



Adriaen van der Donck

Van der Donck was een activist voor de Hollandse variant van het republikanisme in Nieuw-Amsterdam (nu: New York City). Hij wordt sinds de studie van Russell Shorto, The Island at the Center of the World, beschouwd als een belangrijke, vroege Amerikaanse patriot.

In 1653 werd een door hem opgestelde stedelijke acte van kracht die Nieuw-Amsterdam meer rechten gaf tegenover de Westindische Compagnie (WIC). Hij gaf daarmee een stem aan de stedelingen die een representatieve regering wilden en al langer ageerden tegen de autoritaire, incompetente bestuurders van de WIC.

Adriaen van de Donck stierf in 1655 op zijn boerderij in Yonkers tijdens een aanval van indianen.

Woordenboek der Nederlandse Taal

Woordsoort: znw.(v.)

Modern lemma: republiek

znw. vr., mv. -en. Uit fr. république en dit uit lat. respublica. In de 16de en 17de e. dikwijls geschreven in een spelling die aan de fr. herkomst herinnert (republicque, republijcke enz.).

Onz. geslacht wordt opgegeven in enkele zndl. idiotica (CORN.-VERVL.; RUTTEN).


-➥1. Staat, staatsbestel, staatsvorm in algemeenen zin, politieke organisatie, gemeenebest. In deze bet. onder invloed van lat. respublica.

Republijck, tghemeyn wesen oft ghemeyn profijt eender stadt, V. D. WERVE K ij v° [1553].

Republijcke. Respublica: & Politia, KIL. 757 a [1588].

Door t'misdaet des Princen, lijdt een heel republijcke, HOUWAERT, Lusth. d. M., 1, 518 [1582]. D'ongelijckheijt onder den burgeren is van alle wyse politiciënen genaemt geweest een pestilentie des republycx, in Bronnen Coornhert 211 [1583].

Alle het welcke in eene Republijcque van goede ordre ende Policie niet gedoocht, maer veel eer geweert behoort te worden, Gr. Placaetb. 1, 467 [1652].

Waarvan (van welke "geldtpenning") de waerde in soodanige benaaming ofte prijs gestelt en begroot werdt, als yeder oppermacht in sijn territoir ofte gebiedt, ten gemeene best van sijn rijck, republicq, ofte staat, oordeelt te behooren, PHOONSEN in Econ.-Hist. Jaarb. 7, 25 [1677].

Daer die ordonnantien (van "Oppermacht") verscheiden zijn, daer zijn ook verscheidene Republieken, HUBER, Heed. Rechtsgel., 541 [1726].

➥-- In republiek van Plato, -- Platonische republiek als vert. van gr. Πολῖτεία, den bekenden dialoog van Plato.

Ik wensch ..., dat men haare ballingschap (die van de dichtkunst) buiten de Platonische Republiek, niet langer goedkeurde, WOLFF-BEKKER, Lier-, Veld- en Mengelz.* 5 v° [1772].

Zy geeft zulke goede & redelyke reden van haare keuse; dat zy alleen in de Republicq van Plato moesten gehoort worden, om te worden toegejuicht (betr. een huwelijk), WOLFF en DEKEN, Br., 136 [1774].



-➥2. In het bijz. Staat, staatsbestel, staatsvorm zonder erfelijk staatshoofd. In vroegeren tijd gekenmerkt door een veelhoofdige regeering, in den modernen tijd door een, meestal door verkiezing voor beperkten ambtsduur aangewezen en gewoonlijk president geheeten, staatshoofd.

Republijc, of Republijcque, een gemeenebest, gemeinen staat, is een gemeyne staats bestiering, of lands bestiering, waar in eenige vande voornaamste en voortreffelijkste uyt den volke, het bewint en bestier des lands hebben, KOERBAGH, Bloemh. [1668].

Republique. Etat libre gouverné par plusieurs. Republyk, vrye Staat, Staatsgemeente, Gemeenebest, veelhoofdige Regeering, MARIN [1710].

Republiek ... verkleinw. republiekje. Een zoogenoemd gemeenebest, waar het volk de oppermagt door zijne vertegenwoordigers uitoefent, WEIL. [1807].

Haere (t. w. Portugals) ambitie ende lust omme over de geheele weerlt te commanderen ende alle coninghen, princen ende republijcquen te gourmanderen, OLDENBARNEVELT 2, 545 [1613].

Dat niemandt ... eenigh Volck ... in Krijghs-dienste sal mogen aen nemen ..., voor, uytten naem, ende van wegen eenige buytenlantsche Koningen, Potentaten, Princen, Heeren, Staten oft Republijcquen, Gr. Placaetb. 2, 307 [1656].

Men oordeelde, dat Republyken geen langduurige Verbonden behooren aan te gaan met zeer magtige Vorsten, DOEDYNS, Merc., 1, 277 [1698].

Seyde hem ..., dat wij hier waeren in een republyck, alwaer veel menschen participeerden aen de regeringh, in Arch. de la Maison d'Or. III, 3, 342 [1701].

Het woordt van Republijk, wordt dikwils genoomen voor een Volk dat by veelen ende niet van een Furst geregeert wordt, hoedanige ook meesten tijdt vrije volkeren worden genoemt, HUBER, Heed. Rechtsgel., 541 [1726].

Geene dwaling is gemeener ... dan Staatsform en regeerwijze onder één te mengen, het wezen van een republiek (gemeenebest) in eene democratie (volksregeering') te zoeken, V. HEMERT in Mag. Crit. Wijsg. 1, 389 [1799].

Is onder het uithangbord der republiek de invloed der bevolking grooter op den gang van zaken? POLAK, Stud., 231 [1877].

(Het liedje) is een brief van een conservatief, die tot de republiek is overgegaan, aan een vriend ..., die den sprong nog niet heeft gedaan, QUACK, Stud., 311 [c. 1880].

Moeder raakte in mij geen enkel gevoel aan ... Moeder was voor ons een manier van leven, zooals de koning een constitutie of de president een republiek beteekent, V. LOKHORST in Stem 1, 595 [1921].

In Frankrijk is de Kroon nog slechts pion in het politieke spel der revoluties, onverschillig of de drager nu een Bourbon, een Orleans of een Napoleonide is en het einde is, blijvend wel, de Republiek, ROMEIN, Tussen Vrees en Vrijh. 136 [1950].

Het oude Amsterdam, een republiek in de Republiek, ROMEIN, Carillon d. T. 279 [1953].


➥-- Men onderscheidt republieken naar de wijze waarop het gezag wordt uitgeoefend.

Toen, na Febr. 1848, de Fransche revolutie uitbrak, toen er het socialismus, communismus en de roode republiek werden gepredikt, Weekbl. v. h. Regt 26 Julij 1849, blz. 3 a.

De republieken zyn van velerlei soort: demokratisch, aristokratisch, polykratisch, ... alle meer of min autokratisch, despotisch en tyrannisch, MULTATULI 3, 32 [1862].

Eene republiek is eene aristocratische, wanneer het staatsgezag in handen is der aanzienlijken, - eene democratische, wanneer het berust bij verdienstelijke mannen uit het volk en door het volk aangewezen, - of eene ochlocratische, wanneer bij uitsluiting de mannen der geringere klassen met het opperbewind zijn bekleed, WINKLER PRINS, Encyclop., 12, 267 b [1879].

Naar den vorm kan men Augustus' staatsregeling een oligarchische republiek ... noemen, WAGENVOORT, Augustus 57 [1931].

Spanje is een democratische republiek van arbeiders van alle categorieën, georganiseerd onder het bestuur van vrijheid en recht, BROUWER, Spaansche Burgeroorlog 24 [1936].

Toen Nederland ... de souvereiniteit over Ned.-Indië overdroeg aan de Republiek der Verenigde Staten van Indonesië, vormde Oost-Indonesië een der deelstaten van deze federale Republiek, W.P. Encyclop., Suppl. 494 b [1955].


➥-- Een genitiefbep. of een bep. met van geeft aan welke republiek in concreto bedoeld is.

Mijn E. Heer ginck den podesta ... besoucken ... ende oock den heer ambassadeur die van de republiek van Venetiën naer Engelant ginck, in R.G.P. 108, 385 [1613].

Ambassadeur van hare Ho: Mo: by de Serenissime Republijke van Venetien, MOSTART, Zendbr., 42 [1635].

Dan zel jy, boer, uit last van Romens ruppeblyk Haast moeten trouwen met twee wyven te gelyk, LANGENDIJK 4, 158 [1756].

Kunstige handelstractaten werden er gesloten, ... vooral met de opkomende republieken van Zuid-Amerika, VISSERING, Herinn., 2, 357 [1860].

Dat ondanks heldhaftige pogingen van zeer bekwame en hoogstaande mannen, de Republiek van Weimar ... geen innerlijk vertrouwen bij het volk heeft weten te winnen, BANNING, Soc. Bew., 211 [1939].


➥Republiek der Zeven Provinciën, -- Vereenigde Provinciën, -- Vereenigde Nederlanden e.d. Benaming van den in de 16de, 17de en 18de e. bestaanden staat, waarvan het Koninkrijk der Nederlanden een latere voortzetting is.

Alleen als hist. term aangetroffen.

De Bataafsche Republiek staat af ... alle de bezittingen ... op het eiland Ceylon, die vóór den oorlog aan de Republiek der vereenigde provincien ... toebehoorden, N.-I. Plakaatb. 13, 511 [1802].

Uit naam van de Republiek der Vereenigde Nederlanden en den Doorluchtigen Dey van Tripoli, DE WAKKER V. ZON, Jan Perfect, 2, 197 [1817].

Zoodra in Europa andere politieke denkbeelden de overhand bekwamen, moest de republiek der Zeven-Provincien langzaam ineenzakken, BUSKEN HUET, Rembr., 2, 2, 559 [1884].

In de Republiek der Zeven Provinciën ging vrijheid beteekenen het systeem van een gematigde stedelijke oligarchie zonder dwingend centraal gezag, HUIZINGA 7, 603 [1943].


➥-- Een attrib. bep. geeft aan welke republiek in concreto bedoeld is.

De Roomse Republyk, MARIN [1701].

Alle blyken van achting en vriendschap van u ..., ook als Representanten der Fransche Republiek, ontvangen hebbende enz., WOLFF en DEKEN, Br., 298 [1798].

Ik (zweer) ... dat het (de verdere omwenteling) door de Franschen zal gedaan worden, en of gij dan gelukkiger als de Cisalpijnsche Republiek zult zijn zal de tijd leeren, in R.G.P. 2, 563 [1799].

In oude grieksche republieken ... berust de hoogste magt bij de volksverzameling of volksvertegenwoordigers, gelijk ten tijde der fransche republiek, en in dit geval draagt eene republiek den naam van democratie, W. GEYSBEEK, Wdb. Zam., 2292 b [1847].

De Noordamerikaansche Republiek bestaat uit zeven en dertig staten en tien grondgebieden, J. V. RIJSWIJCK Jr. 1, 62 [1877].

De Italiaansche republieken en staatjes beschermden reeds de industrie met in- en uitvoerrechten, QUACK, Soc., 1, 88 [1911].


➥Bataafsche republiek. Benaming van een fr. vazalstaat, die de onmiddellijke opvolger was van de Republiek der Zeven Provinciën (zie hierboven) en die bestond van 1795 tot 1806.

De Hollanders ..., die, in de afwachting van binnen weinige dagen de Bataafsche republiek vernietigd te zien, hier niet meer dan twee hemden te gelijk laten wasschen, FALCK, Br., 98 [1799].

Dat het wapen, voortaan door de Bataafsche Republiek te voeren, zoude bestaan in een gouden leeuw op een rood veld, N.-I. Plakaatb. 13, 688 [1803].

Een ... proclamatie, bevattende het leggen van een embargo op alle de scheepen, gedestineerd naar de Fransche en Bataafsche Republicq, 13, 695 [1803].

De Republiek der Verenigde Nederlanden wordt gewoonlijk als: De Republiek, zonder meer, aangeduid, in tegenstelling met haar opvolgster, die altijd voluit: De Bataafse Republiek wordt genoemd, DE BLÉCOURT, O.-Vad. Burg. R., ⁵ 50 [1939].


➥-- Een republiek uitroepen.

Op 17 Augustus (1945) werd de Republiek Indonesië uitgeroepen, BELLEFROID, Inl. Rechtswet., 42 [1953].



-➥3. (Pregn.) Ter aanduiding van de Republiek der Zeven Provinciën (zie de 3de alinea hierboven).

Die Absent zijn om t'Weluaren van de Republique hebben ... hun Priuilegien, MERULA, Man. v. Proc., 23 [± 1600].

(De "ridderluyden") die den eedt nyet doen en willen, hoeren voer de republique onnut gehouden ... te werden, OLDENBARNEVELT 2, 430 [1610].

Dat in korte jare deselve (zekere landen) onbequaem en sonder gebruyk soude leggen en by gevolg de republique niet meer voordeelig syn, N.-I. Plakaatb. 3, 167 [1685].

De Republicq was, van haar vroegsten stond, geplaagd Met zulk Gemeen, dat bef en mantel draagt, WOLFF-BEKKER, Menuet 15 [1772].

Er (is) zo lang de republiq dien naam gedragen heeft geene gebeurtenis geweest, ... zo belangrijk voor dezelve als die welke wij thans beleven, bij DE HAAN, Oud Bat., 2, XLIX [1795].

Een boekje over "Onze Belastingen staande de Republiek", STARING, Br., 150 [1838].

"O, die zuurdeesem uit de dagen der republiek!" -- barst Jan Cordaat uit, POTGIETER 1, 23 [1841].

In de gansche republiek ging zijn naam van mond tot mond, DE BEAUFORT, Geschiedk. Opst., 1, 27 [1881].

Naarmate met de jaren de jonge Republiek meer regt krijgt zichzelve als eene europesche mogendheid te beschouwen, gaat om het hoofd van Willem den Zwijger zich eene telkens lichtender aureool vormen, BUSKEN HUET, Rembr., 2, 2, 297 [1884].

De Hooge Bank is van oorsprong een forum privilegiatum der edelen. Onder de Republiek is haar gebied uitgebreid, FRUIN-COLENBRANDER, Staatsinst., 356 [1901].

Pruisen wanhoopte ten eenen male, Willem V in de Republiek te kunnen herstellen, COLENBRANDER, Bat. Rep., 163 [1908].


➥-- Ter aanduiding van andere republieken, zooals uit den context blijkt.

R. Denk jy lappedief een tweede wyf te trouwen? L. 'k Heb aan één wyf genoeg, dat zweer ik, te onderhouwen. ... R. Maar als de Roomsche raad jou dwong tot zulke zaaken. L. 'k Wil voor de Rippeblyk geen kinderen meer maaken, LANGENDIJK 4, 152 [1756].

De Centrale Administratie van het Departement der beide Nethen ... heeft my gelast in W. de wetten en decreten der Republiek te doen uitvoeren, en ... degenen te straffen die zich tegen den souvereinen wil des volks zouden willen verzetten, CONSC.., Boerenkr., 1, 45 [1853].

(Octavianus) kon het (het consulaat) behouden, ook toen hij op 1 Jani. 27 ... "de republiek herstelde", WAGENVOORT, Augustus 53 [1931].

Dat we die dag tienduizend yards textiel hadden verkocht aan Guatemala - iets waaraan een minister van de Republiek een mooie duit verdiende, MARNIX GYSEN, Er gebeurt nooit iets 47 [1956].

• Sinds de stichting van de Vijfde Republiek in 1958 kent Frankrijk een semipresidentieel systeem. De president heeft grote bevoegdheden. Hij is formeel de hoogste rechter in het land, benoemt de premier, kan het parlement ontbinden en mag referenda uitschrijven. De president is opperbevelhebber van de strijdkrachten en hij bepaalt het buitenlandse beleid.
• Nicolas Sarkozy is de 24ste president van Frankrijk en de zesde van de Vijfde Republiek. Hij is gekozen voor een (eerste) termijn van vijf jaar. Er is geen beperking voor het aantal keren dat iemand president kan zijn.
• In 2002 werd de grondwettelijke presidentstermijn verminderd van zeven tot vijf jaar. Ook de parlementsverkiezingen zijn om de vijf jaar. De komende parlementsverkiezingen zijn al over een maand: op 10 en 17 juni.
• Het gelijktrekken van de presidentiële termijn en dat van het parlement is bedoeld om sterk en stabiel bestuur te bevorderen. In het verleden moest een president vaak 'samenleven' (cohabitation) met een premier (en diens regering) van een andere (vijandige) politieke kleur. Volgende maand zal blijken of de nieuwe president ook een parlementaire meerderheid krijgt.
• De premier is volgens de grondwet de belangrijkste verantwoordelijke voor het dagelijkse bestuur van het land. Dat betekent dat hij (of zij) vooral actief is op binnenlands politieke onderwerpen en sociaal-economisch terrein.
• Hoewel de president de macht heeft om de premier te benoemen, kan het parlement de regering van de premier naar huis sturen. Hierdoor wordt de president gedwongen een premier te benoemen die steunt op de meerderheid van het parlement.

Zoals in de vorige post is beschreven wees koningin Beatrix in 2005 tijdens een toespraak op de Universiteit van Leiden op haar bijzondere relatie met het parlement. Volgens haar is er sprake van een 'tweezijdig verbond'. Maar het zijn vooral de kamerleden die zich stevig laten binden.



De inhuldiging van Willem I in 1815
 
Zoals elke publieke gezagsdrager heeft Beatrix ooit een ambtseed moeten afleggen. De Koning - ik gebruik hier de grondwettelijke term - doet dat tijdens de inhuldigingsceremonie aan het begin van zijn regeringsperiode. Hij zweert trouw aan de Grondwet en belooft de vrijheid en de rechten van alle Nederlanders te beschermen.

Vervolgens leggen alle aanwezige parlementariërs 'hoofd voor hoofd' een eed van trouw af aan de Koning. Zij beloven daarin 'de onschendbaarheid en de rechten van de Koning te handhaven'. Onze volksvertegenwoordigers hoeven er nog net niet bij te knielen.

Het is een volstrekt achterhaald toneelstukje. In de Middeleeuwen kon een eedgenootschap met een soeverein bepaalde privileges veiligstellen voor de adel of andere invloedrijke leden van de samenleving. Maar moderne democratieën kennen geen standen meer en in veel landen om ons heen is het volk soeverein. Helaas geldt dat niet voor de polder-res publica. Hier is de bevolking nog altijd innig verbonden met een Koning: alle Nederlanders worden bij geboorte direct gedegradeerd tot 'onderdanen' van een 'majesteit', met instemming van de volksvertegenwoordiging.

Iedereen tevreden

Dat is niet altijd vanzelfsprekend geweest. We danken het ontstaan van onze natie immers aan het verbreken van een dergelijke 'speciale relatie' met de koning van Spanje. Men leze het Plakkaat van Verlatinge, dat in 1581 door de Staten-Generaal werd aangenomen, waarin Filips II als soeverein wordt afgezworen. Pas in 1806 werd Nederland weer een koninkrijk, tijdens de Franse bezetting.



De afzweren van de Spaanse koning in 1581

Tientallen jaren later, in 1848, zette de liberale Thorbecke geheel in lijn met de eeuwenoude republikeinse traditie, de Koning opnieuw buiten spel. Door het principe van de onschendbaarheid, ook wel bekend als de ministeriële verantwoordelijkheid, stevig in de Grondwet te verankeren.

In theorie hebben we daarmee het beste van twee werelden verenigd; dat wat Montesquieu de meest ideale staatsvorm noemt: 'een republiek vermomd als een monarchie'. In grote lijnen werkt het zo: de republiek is er voor de elite en de monarchie is er voor het volk. Een ware democratie is ongewenst, want nóch de bestuurlijke elite, nóch het staatshoofd wenst gekozen worden door het gepeupel. De burgers mogen wetgevers kiezen, dat is alles. En zo is iedereen tevreden. Maar wat als een Koning van de politiek zijn functie ruimer mag opvatten dan Thorbecke ooit bedoeld heeft?

Op 8 februari 2005 ontving koningin Beatrix een eredoctoraat van de ruim 430 jaar oude Universiteit van Leiden. Ze hield daarbij een inmiddels klassiek geworden oratie.

Op de dies natalis kreeg de nazaat van de stichter van de Universiteit, Willem de Zwijger, erkenning voor haar inzet voor "de vrijheid". Eerder kwam alleen Nelson Mandela in aanmerking voor een dergelijke onderscheiding.

De Leidse rector Douwe Breimer maakte al snel duidelijk dat het bij Beatrix vooral ging om de "vrijheid in verantwoordelijkheid".

In de oratie na de verlening van het eredoctoraat sprak het hoofd van het Koninklijk Huis over haar betrokkenheid bij de res publica. Dit republikeinse begrip is voor haar dé motivatie om zich met volle inzet van haar ambt te kwijten.

"Omdat de Koning "boven" de partijen staat, kan hij zich ongebonden en volledig inzetten voor de publieke zaak, de res publica. Dit begrip - ook oorsprong van het woord "republiek" - is hèt uitgangspunt dat deze functie de moeite waard maakt."

Een koninklijke knipoog naar het republikeinse verleden van Nederland...

"In ons staatsrechtelijk systeem functioneert het Koningschap onder de bescherming van de ministeriële verantwoordelijkheid. Deze verantwoordelijkheid had in het verleden vooral een beperkend karakter maar werd vanaf de jaren tachtig minder eng geïnterpreteerd. Dankzij opeenvolgende minister-presidenten kreeg ik de mogelijkheid nieuwe terreinen te betreden, in brede kringen van de samenleving met mensen te spreken en in het algemeen de functie een ruimere maatschappelijke invulling te geven. Dat het staatshoofd geen politieke verantwoording verschuldigd is, betekent niet dat hij geen èigen verantwoordelijkheid draagt."

Hier claimt de vorstin voor zichzelf de handelingsruimte die zij in samenwerking met de premiers vanaf Lubbers heeft bevochten en vervolgens fundeert zij die op het "verbond" tussen de Volksververtegenwoordiging en de Koning.

"Zodra hij het koningschap heeft aanvaard, legt de Koning immers in de Verenigde Vergadering van de Staten-Generaal de plechtige eed af het Statuut voor het Koninkrijk en de Grondwet steeds te zullen onderhouden en handhaven en de vrijheid en rechten van alle ingezetenen te zullen beschermen. De Volksvertegenwoordiging van haar kant zweert of belooft de onschendbaarheid en de rechten van de Koning te handhaven. Het gaat om een tweezijdig verbond dat bij elke nieuwe Koning wordt bevestigd. Het Statuut en de Grondwet zijn de gemeenschappelijke basis voor de staatkundige verhoudingen. Binnen die verhoudingen moet de Koning vanzelfsprekend goed worden geïnformeerd en wordt van hem verwacht dat hij, waar nodig, zal waarschuwen of bemoedigen."

Beatrix is een zeer zelfbewust deel van de Regering en wil dat ook blijven. Ze wil het ambt zoals zij dat heeft vormgegeven "ongeschonden" doorgeven aan haar opvolger(s).

"Als symbool van de continuïteit en schakel tussen verleden en toekomst, heeft hij bovendien, zoals alle publieke ambtsdragers, de verantwoordelijkheid het ambt in alle waardigheid ongeschonden door te geven aan de volgende generatie."

En daar knelt de schoen. Het is heel goed mogelijk dat zij verantwoordelijk met haar gewonnen vrijheid kan omgaan, hoewel de controle door met name de Volksvertegenwoordiging soms ontbreekt (zie "het geheim van Noordeinde"). Of haar opvolger(s) dat ook zullen doen, is nog maar de vraag. Familieaangelegenheden kunnen roet in het eten gooien.

"Ik besef dat familieaangelegenheden direct op het ambt kunnen terugslaan. Dit geldt zeker in een tijd waarin 'de mens achter de ambtsdrager' zozeer wordt uitgelicht."

Het monarchisme blijft een instituut dat zo nu en dan redelijke staatshoofden aflevert, maar ook zwakke heersers, zoals stadhouder Willem "Batavus" V, die in 1787 de hulp van Pruisische troepen inriep om zijn "rechten" te beschermen.

Het echte bolwerk van de vrijheid (Praesidium Libertatis) en dus de res publica is het soevereine volk en kan niet gedeeld worden door een eedverbond tussen een erfelijk staatshoofd en de Volksvertegenwoording.

Zodra de Volksvertegenwoordiging besluit haar of haar opvolger(s) uit de regering te zetten, zal ze haar "rechten" en "vrijheden" moeten inperken tot een louter ceremonieel functioneren.

Tot dan zal Beatrix een bolwerk van haar koninklijke vrijheid blijven.