Zoals in de vorige post is beschreven wees koningin Beatrix in 2005 tijdens een toespraak op de Universiteit van Leiden op haar bijzondere relatie met het parlement. Volgens haar is er sprake van een 'tweezijdig verbond'. Maar het zijn vooral de kamerleden die zich stevig laten binden.
De inhuldiging van Willem I in 1815
Zoals elke publieke gezagsdrager heeft Beatrix ooit een ambtseed moeten afleggen. De Koning - ik gebruik hier de grondwettelijke term - doet dat tijdens de inhuldigingsceremonie aan het begin van zijn regeringsperiode. Hij zweert trouw aan de Grondwet en belooft de vrijheid en de rechten van alle Nederlanders te beschermen.
Vervolgens leggen alle aanwezige parlementariërs 'hoofd voor hoofd' een eed van trouw af aan de Koning. Zij beloven daarin 'de onschendbaarheid en de rechten van de Koning te handhaven'. Onze volksvertegenwoordigers hoeven er nog net niet bij te knielen.
Het is een volstrekt achterhaald toneelstukje. In de Middeleeuwen kon een eedgenootschap met een soeverein bepaalde privileges veiligstellen voor de adel of andere invloedrijke leden van de samenleving. Maar moderne democratieën kennen geen standen meer en in veel landen om ons heen is het volk soeverein. Helaas geldt dat niet voor de polder-res publica. Hier is de bevolking nog altijd innig verbonden met een Koning: alle Nederlanders worden bij geboorte direct gedegradeerd tot 'onderdanen' van een 'majesteit', met instemming van de volksvertegenwoordiging.
Iedereen tevreden
Dat is niet altijd vanzelfsprekend geweest. We danken het ontstaan van onze natie immers aan het verbreken van een dergelijke 'speciale relatie' met de koning van Spanje. Men leze het Plakkaat van Verlatinge, dat in 1581 door de Staten-Generaal werd aangenomen, waarin Filips II als soeverein wordt afgezworen. Pas in 1806 werd Nederland weer een koninkrijk, tijdens de Franse bezetting.
De afzweren van de Spaanse koning in 1581
Tientallen jaren later, in 1848, zette de liberale Thorbecke geheel in lijn met de eeuwenoude republikeinse traditie, de Koning opnieuw buiten spel. Door het principe van de onschendbaarheid, ook wel bekend als de ministeriële verantwoordelijkheid, stevig in de Grondwet te verankeren.
In theorie hebben we daarmee het beste van twee werelden verenigd; dat wat Montesquieu de meest ideale staatsvorm noemt: 'een republiek vermomd als een monarchie'. In grote lijnen werkt het zo: de republiek is er voor de elite en de monarchie is er voor het volk. Een ware democratie is ongewenst, want nóch de bestuurlijke elite, nóch het staatshoofd wenst gekozen worden door het gepeupel. De burgers mogen wetgevers kiezen, dat is alles. En zo is iedereen tevreden. Maar wat als een Koning van de politiek zijn functie ruimer mag opvatten dan Thorbecke ooit bedoeld heeft?
De inhuldiging van Willem I in 1815
Zoals elke publieke gezagsdrager heeft Beatrix ooit een ambtseed moeten afleggen. De Koning - ik gebruik hier de grondwettelijke term - doet dat tijdens de inhuldigingsceremonie aan het begin van zijn regeringsperiode. Hij zweert trouw aan de Grondwet en belooft de vrijheid en de rechten van alle Nederlanders te beschermen.
Vervolgens leggen alle aanwezige parlementariërs 'hoofd voor hoofd' een eed van trouw af aan de Koning. Zij beloven daarin 'de onschendbaarheid en de rechten van de Koning te handhaven'. Onze volksvertegenwoordigers hoeven er nog net niet bij te knielen.
Het is een volstrekt achterhaald toneelstukje. In de Middeleeuwen kon een eedgenootschap met een soeverein bepaalde privileges veiligstellen voor de adel of andere invloedrijke leden van de samenleving. Maar moderne democratieën kennen geen standen meer en in veel landen om ons heen is het volk soeverein. Helaas geldt dat niet voor de polder-res publica. Hier is de bevolking nog altijd innig verbonden met een Koning: alle Nederlanders worden bij geboorte direct gedegradeerd tot 'onderdanen' van een 'majesteit', met instemming van de volksvertegenwoordiging.
Iedereen tevreden
Dat is niet altijd vanzelfsprekend geweest. We danken het ontstaan van onze natie immers aan het verbreken van een dergelijke 'speciale relatie' met de koning van Spanje. Men leze het Plakkaat van Verlatinge, dat in 1581 door de Staten-Generaal werd aangenomen, waarin Filips II als soeverein wordt afgezworen. Pas in 1806 werd Nederland weer een koninkrijk, tijdens de Franse bezetting.
De afzweren van de Spaanse koning in 1581
Tientallen jaren later, in 1848, zette de liberale Thorbecke geheel in lijn met de eeuwenoude republikeinse traditie, de Koning opnieuw buiten spel. Door het principe van de onschendbaarheid, ook wel bekend als de ministeriële verantwoordelijkheid, stevig in de Grondwet te verankeren.
In theorie hebben we daarmee het beste van twee werelden verenigd; dat wat Montesquieu de meest ideale staatsvorm noemt: 'een republiek vermomd als een monarchie'. In grote lijnen werkt het zo: de republiek is er voor de elite en de monarchie is er voor het volk. Een ware democratie is ongewenst, want nóch de bestuurlijke elite, nóch het staatshoofd wenst gekozen worden door het gepeupel. De burgers mogen wetgevers kiezen, dat is alles. En zo is iedereen tevreden. Maar wat als een Koning van de politiek zijn functie ruimer mag opvatten dan Thorbecke ooit bedoeld heeft?
Toenemende invloed
Van de Nederlandse burgers hoeven we niet veel weerstand te verwachten. De gemiddelde journalist krijgt spontaan last van weke knieën zodra hij of zij in de omgeving van 'de verhevene' verkeert en de bestuurlijke elite zal de machtsoprekking met lede ogen aanzien. Heel misschien is dan een enkele keer - zie bijvoorbeeld de enquête van de Volkskrant van 22 april jongstleden - een zacht geluid van regentesk protest te horen. Maar de Koning kan rekenen op de steun van het volk en voelt zich sterk genoeg om de grenzen af te tasten.
Dat zal niet gebeuren in een keurig land als het onze? Tja. Beatrix waarschuwde ons nog in haar rede: 'Het koningschap legt beperkingen op, maar ook mogelijkheden.' Ze heeft naar eigen zeggen van opeenvolgende ministers-presidenten de kans gekregen zich 'ongebonden en volledig in te zetten' voor de 'res publica'. 'Dit begrip, ook oorsprong van het woord "republiek", is hèt uitgangspunt dat deze functie de moeite waard maakt,' aldus Beatrix.
Vervolgens pleitte ze voor een 'koninklijke verantwoordelijkheid' als aanvulling op de ministeriële verantwoordelijkheid. Ze zegt het zo: 'Dat het staatshoofd geen politieke verantwoording verschuldigd is, betekent niet dat hij geen eigen verantwoordelijkheid draagt.'
Vrijheid in verantwoordelijkheid dus; rechtstreeks uit het normen en waarden-handboek van minister-president Jan-Peter Balkenende. Constitutioneel is daar weinig tegen in te brengen, omdat dit alles valt onder de ministeriële verantwoordelijkheid. De beoordeling van het functioneren van Beatrix is echter overgelaten aan de discretie van de regering. Waarvan zij zelf deel uitmaakt.
Monddood
Zeker weten dat de koningin de grenzen van haar functioneren oprekt, weten we niet. Zeker weten dat ze het niet doet, doen we evenmin. De deuren van Noordeinde zijn door het verbond van politici en staatshoofd immers hermetisch gesloten voor het publiek. Daardoor kunnen zaken die in een normale samenleving in het openbaar zouden moeten gebeuren in het geheim plaatsvinden, bijvoorbeeld het aanstellen van een kabinetsinformateur.
Wie garandeert ons dat Beatrix binnenskamers uitsluitend zaken van algemeen belang met haar kabinet bespreekt? Wie verzekert ons dat zij niet haar eigen welzijn en wereldbeeld probeert te door te drijven? Het gevaar van eigenmachtige interventies is groot, zeker wanneer de politieke machthebbers zwak zijn.
Zeker, de macht wordt streng gecontroleerd in ons kikkerlandje. Kijk maar hoe de ministers van het kabinet Balkenende vrijwel voortdurend onder kritiek liggen van onze kloeke kamerleden. Bos, Donner, Balkenende, Verhagen: een voor een worden onze politici op het matje geroepen om tekst en uitleg te verschaffen.
Maar omtrent de 'regering Beatrix' heerst sinds haar aanvang in 1980 een oorverdovende stilte. Dan laten onze parlementariërs het massaal afweten. 'Off the record' durven ze zich nog wel eens kritisch uit te laten, maar zodra het er op aan komt in de Kamer, zwijgen ze als het graf. Een enkele uitzondering daargelaten, valt er weinig goeds van te verwachten van deze waakhonden. Maar ja, kun je meer verwachten van degenen die aan het begin van iedere koninklijke regeerperiode weer een innig verbond sluiten met de monarch?
uit: De Republikein, juli 2006 (met dank aan Ton van den Brandt)
Van de Nederlandse burgers hoeven we niet veel weerstand te verwachten. De gemiddelde journalist krijgt spontaan last van weke knieën zodra hij of zij in de omgeving van 'de verhevene' verkeert en de bestuurlijke elite zal de machtsoprekking met lede ogen aanzien. Heel misschien is dan een enkele keer - zie bijvoorbeeld de enquête van de Volkskrant van 22 april jongstleden - een zacht geluid van regentesk protest te horen. Maar de Koning kan rekenen op de steun van het volk en voelt zich sterk genoeg om de grenzen af te tasten.
Dat zal niet gebeuren in een keurig land als het onze? Tja. Beatrix waarschuwde ons nog in haar rede: 'Het koningschap legt beperkingen op, maar ook mogelijkheden.' Ze heeft naar eigen zeggen van opeenvolgende ministers-presidenten de kans gekregen zich 'ongebonden en volledig in te zetten' voor de 'res publica'. 'Dit begrip, ook oorsprong van het woord "republiek", is hèt uitgangspunt dat deze functie de moeite waard maakt,' aldus Beatrix.
Vervolgens pleitte ze voor een 'koninklijke verantwoordelijkheid' als aanvulling op de ministeriële verantwoordelijkheid. Ze zegt het zo: 'Dat het staatshoofd geen politieke verantwoording verschuldigd is, betekent niet dat hij geen eigen verantwoordelijkheid draagt.'
Vrijheid in verantwoordelijkheid dus; rechtstreeks uit het normen en waarden-handboek van minister-president Jan-Peter Balkenende. Constitutioneel is daar weinig tegen in te brengen, omdat dit alles valt onder de ministeriële verantwoordelijkheid. De beoordeling van het functioneren van Beatrix is echter overgelaten aan de discretie van de regering. Waarvan zij zelf deel uitmaakt.
Monddood
Zeker weten dat de koningin de grenzen van haar functioneren oprekt, weten we niet. Zeker weten dat ze het niet doet, doen we evenmin. De deuren van Noordeinde zijn door het verbond van politici en staatshoofd immers hermetisch gesloten voor het publiek. Daardoor kunnen zaken die in een normale samenleving in het openbaar zouden moeten gebeuren in het geheim plaatsvinden, bijvoorbeeld het aanstellen van een kabinetsinformateur.
Wie garandeert ons dat Beatrix binnenskamers uitsluitend zaken van algemeen belang met haar kabinet bespreekt? Wie verzekert ons dat zij niet haar eigen welzijn en wereldbeeld probeert te door te drijven? Het gevaar van eigenmachtige interventies is groot, zeker wanneer de politieke machthebbers zwak zijn.
Zeker, de macht wordt streng gecontroleerd in ons kikkerlandje. Kijk maar hoe de ministers van het kabinet Balkenende vrijwel voortdurend onder kritiek liggen van onze kloeke kamerleden. Bos, Donner, Balkenende, Verhagen: een voor een worden onze politici op het matje geroepen om tekst en uitleg te verschaffen.
Maar omtrent de 'regering Beatrix' heerst sinds haar aanvang in 1980 een oorverdovende stilte. Dan laten onze parlementariërs het massaal afweten. 'Off the record' durven ze zich nog wel eens kritisch uit te laten, maar zodra het er op aan komt in de Kamer, zwijgen ze als het graf. Een enkele uitzondering daargelaten, valt er weinig goeds van te verwachten van deze waakhonden. Maar ja, kun je meer verwachten van degenen die aan het begin van iedere koninklijke regeerperiode weer een innig verbond sluiten met de monarch?
uit: De Republikein, juli 2006 (met dank aan Ton van den Brandt)
Laat een reactie achter