Recent in de categorie Atheense democratie

Er zijn nieuwe klassieke teksten toegevoegd aan de site.

Het gaat om twee teksten van Xenophon (Oeconomicus en Cyropaedia). Xenophon was een leerling van Socrates - net als Plato - en stond kritisch tegenover de democratie.

De tekst Constitution of the Athenians van de "Old Oligarch" werd vroeger toegeschreven aan Xenophon. De democratie wordt er bekritiseerd, maar de oude oligarch heeft ook oog voor de positieve aspecten van de Atheense staatsvorm.

De laatste tekst is van Aristoteles: The Constitution of the Athenians; een vrij objectieve beschrijving van de Atheense grondwet. Ook Aristoteles was een (milde) criticus van het democratische systeem.

Republikeinen hebben vaak een ambivalente houding tegenover de democratie, omdat grote vrijheid voor het volk zou kunnen leiden tot populisme (demagogie) en anarchie. Aan de andere kant hebben de eisen die republikeinen aan de burger stellen een hoog 'aristocratisch' en elitair karakter.

In de teksten hierboven kan de spanning tussen aristocratische republikeinen en democratische volksvertegenwoordigers duidelijk worden meegevoeld.

De koning afgezet door de adel

De adel had de Atheense koning al in een vroeg stadium van zijn macht beroofd en een oligarchie gesticht.

In het pré-democratische Athene had de oude adelsraad (Areiopagos), met haar archontes (hoge magistraten), het dus voor het zeggen.

De edelen vergaderden op een heuvel (de heuvel van de oorlogsgod Ares = Areios Pagos). Vanaf deze rots werden in die tijd de doodvonnissen voltrokken.

De Areos Pagos, waar de adelsraad vergaderde

Later zou het volk ook een heuvel kiezen om te vergaderen: de Pnyx.

Aristocratie versus democratie

De aloude oligarchie veranderde radicaal in de 5de eeuw voor onze jaartelling. Vanuit de aristocratie waren in de eeuw daarvóór tyrannis (tirannen) opgestaan en aan de macht gekomen die de oude vrijheden met voeten hadden getreden en er geen nieuwe voor in de plaats hadden gesteld.

Na een hevige strijd tegen de tirannie kreeg de demos - het volk, de burgerij - in 510 voor Chr. de macht in handen. De archontes hadden immers in het verleden weinig kunnen uitrichten tegen de tyrannis, die uit hun eigen gelederen waren voortgekomen. De vrijheid leek bij het volk in betere handen.

De adelijke archonten verloren geleidelijk invloed; de strategoi (vanaf 501 door het volk gekozen aanvoerders) namen de touwtjes in handen en werden de nieuwe leiders van de polis. De beroemdste was Perikles, een populaire woordvoerder uit de volksvergadering.

Een strateeg kon voor een periode van één jaar worden gekozen, moest zich verantwoorden voor de volksvergadering en was onderworpen aan het oordeel van speciale volksrechters (de dokimasia). Bovendien moest hij de macht delen met 9 (!) collega-strategen.

De democratische ordening in Athene wilde vóór alles een nieuwe tirannie voorkomen. Hieronder zal blijken dat ook de demos gebonden was aan tegenmachten.

De democratische polis

In het democratische Athene werd de centrale macht gedeeld door een volksvergadering (ekklesia), een Raad van 500 (boule of Senaat) en de volksrechtbanken (dikasteria); ruwweg de wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht.

De wetgeving werd voorbereid door een commissie uit de volksvergadering; de nomothetai. Dat was om te voorkomen dat de wetgeving naar de hand zou worden gezet door de wisselvallige volksstemming.

Besluitvorming en controle

De volksvergadering kwam bijeen op de Pnyx; een heuvel in Athene, waarop een grote vergaderplaats voor 6.000 burgers was gebouwd. In het democratische Athene was de volksvergadering "soeverein" (kyrios of "heer"), maar werd haar macht beperkt door een Senaat en de rechtbanken.

Reconstructie van de plaats op de Pnyx waar de Atheense demos vergaderde.

Bestuur

Het dagelijkse bestuur werd in handen gegeven van een commissie uit de Raad van 500; de prytaneis. Deze uitvoerende commissie (50 man sterk) was voor 1/10 deel van het jaar beschikbaar waren voor het bestuur, waarna een volgende commissie de taken overnam.

De prytaneis werd beschouwd als de regering van de polis, met de dagvoorzitter als "minister president". Deze voorzitter leidde ook de vergaderingen van de boule en de ekklesia.

De strategen waren de "presidenten" van de polis; de staatshoofden.

De boule kwam bijeen op de Agora in het Bouleuterion en het dagelijks bestuur in het nabijgelegen Prytanikon (de Tholos).

Het bestuurscentrum van Athene (aan de zuidwestelijke zijde van de Agora)

met het ronde Prytanikon en vlak daarachter het oude en het nieuwe Bouleuterion

Het oude Bouleuterion

De Tholos

Republikeinen zijn grote voorstanders van het "gemenebest" (algemeen belang). In de oudheid was Sparta hèt voorbeeld van een stadsstaat die de bevolking opdroeg zich aan het publieke belang te onderwerpen, door de wetgeving van Lycurgus. Een collectivistische burgerdeugd (met communistische trekken) dwong ouders hun kinderen af te staan aan opvoedingsinstituten van de staat, alwaar ze werden omgevormd tot "goede" Spartanen.

De Spartaanse regering sloot het land af van de buitenwereld en verbood burgers zonder toestemming naar het buitenland te reizen. De Spartaanse vrijheid kon niet zonder eenvormigheid en conformisme. Homogeniteit van cultuur en sociale cohesie culmineerden in een radicaal (angstvallig) vasthouden aan de politieke integriteit van de staat. Veel hoog-politieke regimes hebben trekken van het Spartaanse voorbeeld overgenomen, van de populistische, directe democratie van Rousseau, tot het autoritaire fascisme van Mussolini.

Nadruk op algemeen belang en publieke burgerdeugd veronderstelt meestal de noodzaak van culturele, sociale en politieke cohesie. Het is niet voor niets dat een republikeins land als Nederland met zijn diepgewortelde burgercultuur bekend staat om zijn sociaal en politiek conformisme. Het collegiale bestuur, met zijn afkeer van iedere vorm van monarchisme, is zó diep verzonken in de Nederlandse publieke psyche dat het niet eens meer wordt herkend als fundamenteel republikeins.

Dé belangrijkste kracht die van oudsher het gemenebest met zijn zelfbewuste burgerdeugd heeft bedreigd, is de (vrije) markt. De agora (marktplaats) in bijvoorbeeld Athene zorgde voor een min of meer vrij verkeer van goederen en mensen. Plato verafschuwde dit gaan en komen van vreemde producten en vreemde culturen en gewoonten; zijn Ideale Republiek kon dan ook nooit aan zee liggen, maar juist ver landinwaarts - veilig gelegen buiten de handelsstromen.

Steden als Sparta reguleerden niet voor niets hun markt. In deze stadsstaten was het particulier bezit aan strenge beperkingen onderhevig, want economische ontwikkeling (met alle ongelijkheid tussen arm en rijk van dien) bedreigde de eenheid van de burger-polis.

Het waren de steden die hun agora min of meer openstelden - als Athene - die minder nadruk legden op de politieke integriteit en de burgers durfden vrij te laten. In de Griekse oudheid bleef deze vrijheid zeer beperkt, maar na de opkomst van het liberalisme is de markt (en de particuliere sector) geëxplodeerd en staat het gemenebest-project wereldwijd onder enorme druk.