Recent in de categorie Democratie

"Een verhandeling over de vraag waarom het zo moeilijk is republikein te zijn."

Rob Hartmans schrijft in zijn artikel (2003) in De Groene Amsterdammer over de politieke druk op de burger door het republikanisme.

De democratische traditie legt de nadruk op gelijkheid en rechten, de republikeinen gaan vooral uit van de plichten van de burger en de noodzaak van goed bestuur. In zijn nu reeds klassieke Politicide (1999) haalt Luuk van Middelaar de nimmer om sweeping statements verlegen zittende ex-revolutionair Régis Debray aan, die het onderscheid tussen republiek en democratie ziet als een reeks tegenstellingen: staat versus samenleving, politiek versus economie, burgerzin versus moralisme, secularisme versus religie, cultuur versus communicatie, enzovoort. «De republiek, dat is de vrijheid plus de rede. De rechtsstaat plus de rechtvaardigheid. De verdraagzaamheid plus de wilskracht. De democratie, zo stellen wij, is datgene wat er overblijft van een republiek wanneer men de Verlichting dooft.»

Het zijn grote woorden, maar duidelijk is dat het republikeinse ethos hoge eisen stelt aan de burger, terwijl het tegelijkertijd niet de hemel op aarde belooft. Doordat het democratische de nadruk legt op de gelijkheid en de rechten van de burger, wekt het vaak de indruk dat zodra dit alles verwezenlijkt is, de gelukzaligheid als een warme deken over de mensheid zal neerdalen. Republikeinen zijn zich ervan bewust dat dit niet zo is en gruwen bovendien van een dergelijk verstikkend ideaal. Machiavelli zag zeer goed in dat de voortdurende strijd in een republiek niet alleen onvermijdelijk was, maar tevens een noodzakelijke voorwaarde voor vooruitgang en expansie. Het republikanisme is erg veeleisend en vermoeiend en doet een voortdurend beroep op de kardinale deugden.

Het inmiddels klassieke artikel van Hartmans onder de - knip -

De grootste buitenlandse criticus van de Republiek der Nederlanden in de 18de eeuw heette James Madison. In zijn ogen was Nederland een ordeloze en machteloze confederatie. Madison was een zogenaamde "federalist": een voorstander van een sterk centraal gezag, dat werd gekozen door het volk en gecontroleerd door een vrije pers en door het volk gekozen vertegenwoordigers.

Voor hem was Nederland een regentenrepubliek in verval; verscheurd door gekibbel en dadeloosheid. Hij waarschuwde voor "Hollandse toestanden" als de Amerikanen niet zouden kiezen voor een daadkrachtige, centraal geleide republiek.

In "The Federalist Papers" legt hij uit dat om de vrijheid te verdedigen een heldere en sterke uitvoerende macht nodig is. In Federalist Paper nummer 20 heeft hij het over de "Belgische Confederatie" (d.i. de Republiek der Verenigde Nederlanden).

Hij schrijft over de gevolgen van de autonomie van de provincies en de vereiste consensus (unanimiteit) van de besluitvorming:

Imbecility in the government; discord among the provinces; foreign influence and indignities; a precarious existence in peace and peculiar calamaties from war. (op. cit p. 131)

Verder schrijft hij over "anarchy manifest in the confederacy" en de "tendency to anarchy and dissolution". Hij noemt de Nederlanders een "unhappy people" en hoopt dat ze eens de eenheid en daadkracht kunnen vinden die hen kan redden van de "catastrophe of their own".



Madison heeft echter ook weinig illusie over het gebruik van macht door feilbare mensen. Een beroemde uitspraak van hem is:

"If men were angels, no government would be necessary. If angels were to govern men, neither external nor internal controls on government would be necessary. In framing a government which is to be administered by men over men, the great difficulty lies in this: you must first enable government to control the governed; and in the next place oblige it to control itself." Federalist Papers, no. 51.

Hij ontwierp voor Amerika een systeem van "checks and balances" om aan de gevaren van tirannie en anarchie te ontkomen.

Republikeinen zijn grote voorstanders van het "gemenebest" (algemeen belang). In de oudheid was Sparta hèt voorbeeld van een stadsstaat die de bevolking opdroeg zich aan het publieke belang te onderwerpen, door de wetgeving van Lycurgus. Een collectivistische burgerdeugd (met communistische trekken) dwong ouders hun kinderen af te staan aan opvoedingsinstituten van de staat, alwaar ze werden omgevormd tot "goede" Spartanen.

De Spartaanse regering sloot het land af van de buitenwereld en verbood burgers zonder toestemming naar het buitenland te reizen. De Spartaanse vrijheid kon niet zonder eenvormigheid en conformisme. Homogeniteit van cultuur en sociale cohesie culmineerden in een radicaal (angstvallig) vasthouden aan de politieke integriteit van de staat. Veel hoog-politieke regimes hebben trekken van het Spartaanse voorbeeld overgenomen, van de populistische, directe democratie van Rousseau, tot het autoritaire fascisme van Mussolini.

Nadruk op algemeen belang en publieke burgerdeugd veronderstelt meestal de noodzaak van culturele, sociale en politieke cohesie. Het is niet voor niets dat een republikeins land als Nederland met zijn diepgewortelde burgercultuur bekend staat om zijn sociaal en politiek conformisme. Het collegiale bestuur, met zijn afkeer van iedere vorm van monarchisme, is zó diep verzonken in de Nederlandse publieke psyche dat het niet eens meer wordt herkend als fundamenteel republikeins.

Dé belangrijkste kracht die van oudsher het gemenebest met zijn zelfbewuste burgerdeugd heeft bedreigd, is de (vrije) markt. De agora (marktplaats) in bijvoorbeeld Athene zorgde voor een min of meer vrij verkeer van goederen en mensen. Plato verafschuwde dit gaan en komen van vreemde producten en vreemde culturen en gewoonten; zijn Ideale Republiek kon dan ook nooit aan zee liggen, maar juist ver landinwaarts - veilig gelegen buiten de handelsstromen.

Steden als Sparta reguleerden niet voor niets hun markt. In deze stadsstaten was het particulier bezit aan strenge beperkingen onderhevig, want economische ontwikkeling (met alle ongelijkheid tussen arm en rijk van dien) bedreigde de eenheid van de burger-polis.

Het waren de steden die hun agora min of meer openstelden - als Athene - die minder nadruk legden op de politieke integriteit en de burgers durfden vrij te laten. In de Griekse oudheid bleef deze vrijheid zeer beperkt, maar na de opkomst van het liberalisme is de markt (en de particuliere sector) geëxplodeerd en staat het gemenebest-project wereldwijd onder enorme druk.

Willem Magerman van de Belgische Republikeinse Kring weet het helder te verwoorden:

De democratie gaat er van uit dat wat goed is voor een individu ook goed is voor al zijn « gelijken », voetstoots aannemend dat alle « gelijken » samen spontaan een gemeenschap vormen (zoals in de stadstaat Athene uit de Oudheid). De democratie houdt verschillen in stand en beschouwt ze als een waarde op zich. De democratie steunt op individualisme.

De Republiek daarentegen eist van het individu dat hij, van zodra hij actief is in de openbare sfeer, zichzelf beschouwt als een burger (citoyen) die voor ogen houdt dat wat goed is voor alle burgers ook goed is voor hem. Niets is definitief verworven, het algemeen belang belichaamd door de Staat is permanent in opbouw en is een bouwwerk waartoe ieder burger zijn steentje moet bijdragen. De Republiek steunt op burgerzin.

Op. cit. van blog Johan Caenen

Artikel 50 van de Grondwet is een republikeinse erfenis; het artikel dat het dichtst in de buurt komt van de volkssoevereiniteit (de Nederlande politieke traditie heeft het volk nooit echte soevereiniteit willen verlenen).

Het artikel luidt:

De Staten-Generaal vertegenwoordigen het gehele Nederlandse volk.

"Deze bepaling is op zich via de Staatsregeling voor het Bataafse volk uit 1798 terug te voeren tot de Franse constitutie uit 1791, waarin staat de vertegenwoordigers 'la Nation entière' vertegenwoordigen." (R.A. Koole)

Artikel 50 vertegenwoordigt de republikeinse traditie van de ene, ondeelbare natie; het primaat van de politiek (republiek) over het geloof en de onverlichte traditie. Deze opvatting gaat terug op Baruch Spinoza. Het land dat deze republikeinse lijn volgt is Frankrijk.

Dit is het tegendeel van de neutrale, pluriforme natie van de liberale politieke filosoof Locke. De Verenigde Staten zijn in grote mate beïnvloed door Locke; het is de eerste multiculturele republiek ter wereld.

Beide seculiere opvattingen staan tegenwoordig onder druk. Pure religies zijn in opkomst en voeden onverdraagzame, gewelddadige bewegingen die zich tegen de liberale en/of republikeins-democratische staat richten.

In Nederland is artikel 50 in het ongerede geraakt. Het parlement als geheel is nimmer zwakker geweest dan tegenwoordig. Alles staat of valt bij het pluriforme partijensysteem dat zich echter ook in een grote crisis bevindt. Er is geen enkel publiek gezag dat het volk als geheel kan vertegenwoordigen. Het vertrouwen in de politiek is dan ook zeer laag.

De vader van de federale Amerikaanse Grondwet en Unie is James Madison (1751-1836), die later de vierde president van de Verenigde Staten zou worden.

Hij schreef samen met Alexander Hamilton en John Jay de Federalist Papers onder het pseudoniem Publius.

Madison wordt gezien als de grondlegger van het Amerikaanse republikanisme, samen met Thomas Jefferson. Zijn gedachtengoed komt voor het grootste deel nog uit de Europese Renaissance en is met name beïnvloed door Macchiavelli.

In zijn beroemde 39ste artikel in de Federalist Papers "The Conformity of the Plan to Republican Principles" legt hij het republikeinse fundament van de Verenigde Staten.

In zijn artikel verwerpt hij de oude Europese republieken (Holland en Venetië), die geen wortels hadden in de democratie, maar in feite aristocratische regeringsvormen waren.

Madison:

"... we may define a republic to be, or at least may bestow that name on, a government which derives all its powers directly or indirectly from the great body of the people, and is administered by persons holding their offices during pleasure, for a limited period, or during good behavior."

Voor Charles de Montesquieu was een "republiek vermomd als monarchie" de ideale politeia (republiek).

Net als Aristoteles vond hij het belangrijk dat de aristocratische (Senaat) en democratische (Volksvertegenwoordiging) elementen in een staat met elkaar in evenwicht waren. Hij voegde daar een monarchistisch element aan toe: een door de grondwet gebonden koning als staatshoofd.

Het gemengde republikeinse systeem van Aristoteles werd voltooid door ook de monarchie een rol te laten spelen in de staat.

In Engeland werd dit systeem ingevoerd na de Glorious Revolution van 1688 en verder vervolmaakt onder invloed van de Whigs (de liberalen).

In Nederland kon men tijdens de Opstand in de 16de eeuw geen monarch vinden, waardoor de soevereiniteit uiteindelijk kwam te liggen bij de Staten-Generaal. Pas in 1814 vond men een koning: Willem I was bereid staatshoofd te worden van de Verenigde Nederlanden.

De Belgen hadden al snel genoeg van Willem's autoritaire beleid en scheidden zich af in 1830 na een in wezen liberale, republikeinse opstand. De nieuwe staat werd opgetuigd met republikeinse instituties (Senaat, Volksvertegenwoordiging) en men zocht er vervolgens een geschikt staatshoofd bij.

De Hollandse koning werd uiteindelijk getemd door een republikeinse omslag in 1848 onder leiding van de liberaal Thorbecke, die de ministeriële verantwoordelijkheid invoerde.

Sindsdien is Nederland een politeia naar de zin van Montesquieu; een republikeinse politieke cultuur met een koning als monarchistisch toefje.