Recent in de categorie Religie

De Republikein, no. 4,
december 2006, jaargang 2

De islamitische politica is doordesemd van een radicaal anti-monarchisme. In combinatie met theocratische denkbeelden heeft dat geleid tot een unieke versie van het republikanisme. De Iraanse geestelijke Ruholla Khomeini heeft als eerste een republiek gegrondvest op de idealen van deze politieke islam. Hij greep terug naar de oude polis Medina van de profeet Mohammed.

In 1989 sprak de geestelijke Ruholla Khomeini, de stichter van de islamitische republiek Iran, tijdens één van zijn laatste publieke lezingen, de hoop uit dat onderdrukte moslims wereldwijd 'onafhankelijke en vrije republieken' zullen stichten. Het Arabisch-Perzische woord voor republiek is jomhuri, wat zoveel betekent als de islamitische geloofsgemeenschap in zijn publieke verschijningsvorm. De republiek valt in deze opvatting samen met een islamitisch zelfbestuur.

De republikeinse idee van Khomeini is geïnspireerd door de Koran, de sunnah (de handelingen van Mohammed), de hadith (de woorden van Mohammed) en de fiqh (islamitische jurisprudentie). De kern van dit religieuze republikanisme is dat een islamitisch volk alleen zichzelf kan besturen in een islamitische staat volgens islamitische wetten. De leider van de gemeenschap dient een voorbeeldige moslim te zijn; een waarachtige plaatsvervanger ("kalief") van de profeet Mohammed. Een dergelijke moslimleider wordt niet geboren, maar bewijst zijn uitmuntendheid door studie en moreel gedrag en dient te worden gekozen door een shura (representatieve vergadering) op basis van ijma (consensus). De kalief wordt aan de ummah (gemeenschap) gebonden door de bay'ah (een wederzijdse eed van trouw). Deze eed verplicht zowel de leider als het volk te streven naar hisba (algemeen welzijn) door middel van fadila (publieke deugd). Een ieder is daarbij gelijkelijk in zijn vrijheid beperkt door de sharia; de islamitische wet.

Arabisch anti-monarchisme
Het islamitische republikanisme komt niet uitsluitend voort uit de waarden en de geest van de traditionele islam, zoals hierboven geschetst. Het anti-monarchisme is een regelrechte erfenis van de Arabische stammencultuur die al vóór de islam bestaan heeft.

De traditionele stamleiders, shayks of sheiks, werden gekozen om hun morele leiderschap, niet vanwege hun afkomst. De Arabieren hebben van oudsher een afkeer van het erfelijke koningschap. De sheik is pas geschikt als hij muruwah toont; totale inzet voor het collectieve belang. De eenheid van de stam staat daarbij voorop. Armen, kinderen, ouderen en zwakkeren verwachten bescherming van hun leider.

De islam heeft het morele karakter van dit leiderschapsidee verder versterkt. In de plaats van de wetten van de stam kwam de goddelijk wet, waaraan iedereen gehoorzaamheid verplicht is. De monarchie wordt gezien als een instituut dat niet past bij een systeem waarin god de allerhoogste alleenheerser of 'monarch' is. Niemand mag zich verheffen boven de medegelovigen, want iedereen is gelijk in de ogen van god. De ervaring leert immers dat exceptioneel, moreel leiderschap schaars is en zeker niet erfelijk voor handen. Het voorbeeld van een ideale moslimstaat vormde de stadstaat Medina, onder de heerschappij van Mohammed.

De islam deelt sommige politieke uitgangspunten met het republikanisme. Zo is de islam oorsponkelijk tegen de monarchie. De staatsopvatting van de islam gaat uit van een staat die gegrondvest is op de gemeenschap, het kalifaat en de islamitische wet.

Idealiter wordt de kalief gekozen. Hij heerst over de gehele islamitische gemeenschap en is onderworpen - als iedereen - aan de wetten van de islam. Persoonsverheerlijking is dan ook uit den boze. Er mogen geen grote monumenten voor kaliefen worden opgericht en op hun grafsteen staat alleen hun naam - géén epitaaf.

Outside of Europe, opposition to monarchy before the modern period is not generally termed republicanism. Islam, for instance, is opposed to monarchies seeing the ideal state as one where the ummah, caliph, and sharia all play a role in governance. This concept shares some of the same classical roots as European republicanism and in modern times this form of government is called "republican" in English, but in pre-modern times it is not generally called republicanism.

Over de islamitische politieke filosofie is nog weinig bekend bij het Westerse publiek, waar de beeldvorming wordt bepaald door het radicale islamisme. Ook staat men in het Westen huiverig tegenover theocratieën; een islamitische republiek is welhaast per definitie een theocratie.

Een ongemakkelijke overeenkomst dus, met het republikanisme.

De wet van 1905 regelt de strikte scheiding van kerk en staat (laïcité) in Frankrijk.

De wortels van deze wet reiken tot 1789 (Verklaring van de Rechten van de Mens), de Franse Grondwet van 1793 en een decreet van de Commune van Parijs in 1871.

De laatste motiveert de scheiding van kerk en staat als volgt:

"Considérant que le premier des principes de la République Française est la liberté;
Considérant que la liberté de conscience est la première des libertés;
Considérant que le budget des cultes est contraire au principe, puisqu'il impose les citoyens contre leur propre foi;
Considérant, en fait, que le clergé a été le complice des crimes de la monarchie contre la liberté,
Décrète..."

De wetten waren bedoeld om de Katholieke Kerk in te dammen, die deels nog monarchistische sympathieën had.

Link: La Loi de 1905

Deze wetten waren de voornaamste reden voor de christelijke partijen in Nederland om zichzelf anti-revolutionair te verklaren - net zoals het CDA tegenwoordig vasthoudt aan de pacificatie van 1917 (art. 23 van de Grondwet), die de scheiding tussen kerk en staat deels ophief om "vrijheid van onderwijs" te garanderen.