Recent in de categorie Republikanisme

Het onbehagen in de liberale democratie heeft de afgelopen decennia geleid tot een aantal alternatieve democratie-opvattingen.

In de jaren '80 en '90 stond het communitarisme centraal; sinds 1997 (de verschijning van het boek "Republicanism: A Theory of Freedom and Government" van Philip Pettit) is het republikanisme aan een opmars bezig. Hieronder een lemma uit de online encyclopedie van Standford.

Het is zaak het republikanisme duidelijk te onderscheiden van het liberalisme en het communitarisme, maar tevens van het "burgerhumanisme".

Ook het Franse "républicanisme" kent belangrijke verschillen met het Angelsaksische "republicanism".

De Franse variant is verwant aan de "harde" democratie-opvatting van Jean-Jacques Rousseau, terwijl de Angelsaksische versie leenplichtig is aan "zachtere" visie van Charles Montesquieu en, later, Alexis de Tocqueville.

De Staten van Holland en Zeeland besloten in 1581 (om precies te zijn op 5 juli) de "Hoge Overheid" op te dragen aan Willem de Zwijger.

De opstandige staten (provincies) zouden zich twee weken na de opdracht aan Willem van Oranje afscheiden van het Habsburgse Rijk van Filips II.

Volgens de tekst van de aanstelling van de Prins van Oranje als soeverein konden de "gemeenschappen en goede republijken" alleen "behouden, bevestigd en versterkt" worden als er eenheid en eendracht heersten in de staten.

    "..wy bevinden, dat alle gemeenschappen en goede republijken behouden, bevestigt en gesterkt worden, insonderheid met eendracht en eenigheid, dewelk niet wel kan sijn by vele, in wille, gevoelen en gemoed dikwils en meeste verschelende..."
   
De soeverein kreeg de macht om voor het algemeen belang op te komen, op voorwaarde dat:

    "... Zijn Excellentie, solange de voorschreven landen sullen sijn in oorloge of wapenen, volkomen autoriteit en macht hebben en gebruiken sal, als souverain en overhooft te gebieden en verbieden alles wes tot conservatie en bescherminge derselver landen dienlijk of schadelijk sal mogen wesen..."
   
In de Bijbel staat ook een beroemde passage die wijst op het gevaar van verdeeldheid: "En als een huis tegen zichzelf verdeeld is, zal dat huis niet kunnen standhouden." (Evangelie van Marcus)

In de huidige tijd van onrust en confrontatie is het ook van belang te zoeken naar gemeenschappelijke waarden.

Het mag duidelijk zijn dat tijdens die zoektocht de grondwettelijke rechten niet aangetast mogen worden: vrijheid van meningsuiting, pers, vereniging, geweten en godsdienst zijn onaantastbaar. Intolerante groepen zullen deze basiswaarden van onze burgerlijke res publica moeten aanvaarden.

Helaas missen we in Nederland een symbool van eenheid - zoals Willem de Zwijger kon worden tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Dat symbool zou de "République" kunnen zijn (zoals in Frankrijk) of het "Parliament" (Groot-Brittannië). De publieke zaak en de volksvertegenwoordiging zijn in Nederland echter uitgehold door de sociale en politieke crisis.

Zolang we geen sterk, overkoepelend burgerschapssymbool kunnen vinden, zal Nederland "verweesd" blijven.

"... by vele, in wille, gevoelen en gemoed dikwils en meeste verschelende..."

Woordenboek der Nederlandse Taal

Woordsoort: znw.(v.)

Modern lemma: republiek

znw. vr., mv. -en. Uit fr. république en dit uit lat. respublica. In de 16de en 17de e. dikwijls geschreven in een spelling die aan de fr. herkomst herinnert (republicque, republijcke enz.).

Onz. geslacht wordt opgegeven in enkele zndl. idiotica (CORN.-VERVL.; RUTTEN).


-➥1. Staat, staatsbestel, staatsvorm in algemeenen zin, politieke organisatie, gemeenebest. In deze bet. onder invloed van lat. respublica.

Republijck, tghemeyn wesen oft ghemeyn profijt eender stadt, V. D. WERVE K ij v° [1553].

Republijcke. Respublica: & Politia, KIL. 757 a [1588].

Door t'misdaet des Princen, lijdt een heel republijcke, HOUWAERT, Lusth. d. M., 1, 518 [1582]. D'ongelijckheijt onder den burgeren is van alle wyse politiciënen genaemt geweest een pestilentie des republycx, in Bronnen Coornhert 211 [1583].

Alle het welcke in eene Republijcque van goede ordre ende Policie niet gedoocht, maer veel eer geweert behoort te worden, Gr. Placaetb. 1, 467 [1652].

Waarvan (van welke "geldtpenning") de waerde in soodanige benaaming ofte prijs gestelt en begroot werdt, als yeder oppermacht in sijn territoir ofte gebiedt, ten gemeene best van sijn rijck, republicq, ofte staat, oordeelt te behooren, PHOONSEN in Econ.-Hist. Jaarb. 7, 25 [1677].

Daer die ordonnantien (van "Oppermacht") verscheiden zijn, daer zijn ook verscheidene Republieken, HUBER, Heed. Rechtsgel., 541 [1726].

➥-- In republiek van Plato, -- Platonische republiek als vert. van gr. Πολῖτεία, den bekenden dialoog van Plato.

Ik wensch ..., dat men haare ballingschap (die van de dichtkunst) buiten de Platonische Republiek, niet langer goedkeurde, WOLFF-BEKKER, Lier-, Veld- en Mengelz.* 5 v° [1772].

Zy geeft zulke goede & redelyke reden van haare keuse; dat zy alleen in de Republicq van Plato moesten gehoort worden, om te worden toegejuicht (betr. een huwelijk), WOLFF en DEKEN, Br., 136 [1774].



-➥2. In het bijz. Staat, staatsbestel, staatsvorm zonder erfelijk staatshoofd. In vroegeren tijd gekenmerkt door een veelhoofdige regeering, in den modernen tijd door een, meestal door verkiezing voor beperkten ambtsduur aangewezen en gewoonlijk president geheeten, staatshoofd.

Republijc, of Republijcque, een gemeenebest, gemeinen staat, is een gemeyne staats bestiering, of lands bestiering, waar in eenige vande voornaamste en voortreffelijkste uyt den volke, het bewint en bestier des lands hebben, KOERBAGH, Bloemh. [1668].

Republique. Etat libre gouverné par plusieurs. Republyk, vrye Staat, Staatsgemeente, Gemeenebest, veelhoofdige Regeering, MARIN [1710].

Republiek ... verkleinw. republiekje. Een zoogenoemd gemeenebest, waar het volk de oppermagt door zijne vertegenwoordigers uitoefent, WEIL. [1807].

Haere (t. w. Portugals) ambitie ende lust omme over de geheele weerlt te commanderen ende alle coninghen, princen ende republijcquen te gourmanderen, OLDENBARNEVELT 2, 545 [1613].

Dat niemandt ... eenigh Volck ... in Krijghs-dienste sal mogen aen nemen ..., voor, uytten naem, ende van wegen eenige buytenlantsche Koningen, Potentaten, Princen, Heeren, Staten oft Republijcquen, Gr. Placaetb. 2, 307 [1656].

Men oordeelde, dat Republyken geen langduurige Verbonden behooren aan te gaan met zeer magtige Vorsten, DOEDYNS, Merc., 1, 277 [1698].

Seyde hem ..., dat wij hier waeren in een republyck, alwaer veel menschen participeerden aen de regeringh, in Arch. de la Maison d'Or. III, 3, 342 [1701].

Het woordt van Republijk, wordt dikwils genoomen voor een Volk dat by veelen ende niet van een Furst geregeert wordt, hoedanige ook meesten tijdt vrije volkeren worden genoemt, HUBER, Heed. Rechtsgel., 541 [1726].

Geene dwaling is gemeener ... dan Staatsform en regeerwijze onder één te mengen, het wezen van een republiek (gemeenebest) in eene democratie (volksregeering') te zoeken, V. HEMERT in Mag. Crit. Wijsg. 1, 389 [1799].

Is onder het uithangbord der republiek de invloed der bevolking grooter op den gang van zaken? POLAK, Stud., 231 [1877].

(Het liedje) is een brief van een conservatief, die tot de republiek is overgegaan, aan een vriend ..., die den sprong nog niet heeft gedaan, QUACK, Stud., 311 [c. 1880].

Moeder raakte in mij geen enkel gevoel aan ... Moeder was voor ons een manier van leven, zooals de koning een constitutie of de president een republiek beteekent, V. LOKHORST in Stem 1, 595 [1921].

In Frankrijk is de Kroon nog slechts pion in het politieke spel der revoluties, onverschillig of de drager nu een Bourbon, een Orleans of een Napoleonide is en het einde is, blijvend wel, de Republiek, ROMEIN, Tussen Vrees en Vrijh. 136 [1950].

Het oude Amsterdam, een republiek in de Republiek, ROMEIN, Carillon d. T. 279 [1953].


➥-- Men onderscheidt republieken naar de wijze waarop het gezag wordt uitgeoefend.

Toen, na Febr. 1848, de Fransche revolutie uitbrak, toen er het socialismus, communismus en de roode republiek werden gepredikt, Weekbl. v. h. Regt 26 Julij 1849, blz. 3 a.

De republieken zyn van velerlei soort: demokratisch, aristokratisch, polykratisch, ... alle meer of min autokratisch, despotisch en tyrannisch, MULTATULI 3, 32 [1862].

Eene republiek is eene aristocratische, wanneer het staatsgezag in handen is der aanzienlijken, - eene democratische, wanneer het berust bij verdienstelijke mannen uit het volk en door het volk aangewezen, - of eene ochlocratische, wanneer bij uitsluiting de mannen der geringere klassen met het opperbewind zijn bekleed, WINKLER PRINS, Encyclop., 12, 267 b [1879].

Naar den vorm kan men Augustus' staatsregeling een oligarchische republiek ... noemen, WAGENVOORT, Augustus 57 [1931].

Spanje is een democratische republiek van arbeiders van alle categorieën, georganiseerd onder het bestuur van vrijheid en recht, BROUWER, Spaansche Burgeroorlog 24 [1936].

Toen Nederland ... de souvereiniteit over Ned.-Indië overdroeg aan de Republiek der Verenigde Staten van Indonesië, vormde Oost-Indonesië een der deelstaten van deze federale Republiek, W.P. Encyclop., Suppl. 494 b [1955].


➥-- Een genitiefbep. of een bep. met van geeft aan welke republiek in concreto bedoeld is.

Mijn E. Heer ginck den podesta ... besoucken ... ende oock den heer ambassadeur die van de republiek van Venetiën naer Engelant ginck, in R.G.P. 108, 385 [1613].

Ambassadeur van hare Ho: Mo: by de Serenissime Republijke van Venetien, MOSTART, Zendbr., 42 [1635].

Dan zel jy, boer, uit last van Romens ruppeblyk Haast moeten trouwen met twee wyven te gelyk, LANGENDIJK 4, 158 [1756].

Kunstige handelstractaten werden er gesloten, ... vooral met de opkomende republieken van Zuid-Amerika, VISSERING, Herinn., 2, 357 [1860].

Dat ondanks heldhaftige pogingen van zeer bekwame en hoogstaande mannen, de Republiek van Weimar ... geen innerlijk vertrouwen bij het volk heeft weten te winnen, BANNING, Soc. Bew., 211 [1939].


➥Republiek der Zeven Provinciën, -- Vereenigde Provinciën, -- Vereenigde Nederlanden e.d. Benaming van den in de 16de, 17de en 18de e. bestaanden staat, waarvan het Koninkrijk der Nederlanden een latere voortzetting is.

Alleen als hist. term aangetroffen.

De Bataafsche Republiek staat af ... alle de bezittingen ... op het eiland Ceylon, die vóór den oorlog aan de Republiek der vereenigde provincien ... toebehoorden, N.-I. Plakaatb. 13, 511 [1802].

Uit naam van de Republiek der Vereenigde Nederlanden en den Doorluchtigen Dey van Tripoli, DE WAKKER V. ZON, Jan Perfect, 2, 197 [1817].

Zoodra in Europa andere politieke denkbeelden de overhand bekwamen, moest de republiek der Zeven-Provincien langzaam ineenzakken, BUSKEN HUET, Rembr., 2, 2, 559 [1884].

In de Republiek der Zeven Provinciën ging vrijheid beteekenen het systeem van een gematigde stedelijke oligarchie zonder dwingend centraal gezag, HUIZINGA 7, 603 [1943].


➥-- Een attrib. bep. geeft aan welke republiek in concreto bedoeld is.

De Roomse Republyk, MARIN [1701].

Alle blyken van achting en vriendschap van u ..., ook als Representanten der Fransche Republiek, ontvangen hebbende enz., WOLFF en DEKEN, Br., 298 [1798].

Ik (zweer) ... dat het (de verdere omwenteling) door de Franschen zal gedaan worden, en of gij dan gelukkiger als de Cisalpijnsche Republiek zult zijn zal de tijd leeren, in R.G.P. 2, 563 [1799].

In oude grieksche republieken ... berust de hoogste magt bij de volksverzameling of volksvertegenwoordigers, gelijk ten tijde der fransche republiek, en in dit geval draagt eene republiek den naam van democratie, W. GEYSBEEK, Wdb. Zam., 2292 b [1847].

De Noordamerikaansche Republiek bestaat uit zeven en dertig staten en tien grondgebieden, J. V. RIJSWIJCK Jr. 1, 62 [1877].

De Italiaansche republieken en staatjes beschermden reeds de industrie met in- en uitvoerrechten, QUACK, Soc., 1, 88 [1911].


➥Bataafsche republiek. Benaming van een fr. vazalstaat, die de onmiddellijke opvolger was van de Republiek der Zeven Provinciën (zie hierboven) en die bestond van 1795 tot 1806.

De Hollanders ..., die, in de afwachting van binnen weinige dagen de Bataafsche republiek vernietigd te zien, hier niet meer dan twee hemden te gelijk laten wasschen, FALCK, Br., 98 [1799].

Dat het wapen, voortaan door de Bataafsche Republiek te voeren, zoude bestaan in een gouden leeuw op een rood veld, N.-I. Plakaatb. 13, 688 [1803].

Een ... proclamatie, bevattende het leggen van een embargo op alle de scheepen, gedestineerd naar de Fransche en Bataafsche Republicq, 13, 695 [1803].

De Republiek der Verenigde Nederlanden wordt gewoonlijk als: De Republiek, zonder meer, aangeduid, in tegenstelling met haar opvolgster, die altijd voluit: De Bataafse Republiek wordt genoemd, DE BLÉCOURT, O.-Vad. Burg. R., ⁵ 50 [1939].


➥-- Een republiek uitroepen.

Op 17 Augustus (1945) werd de Republiek Indonesië uitgeroepen, BELLEFROID, Inl. Rechtswet., 42 [1953].



-➥3. (Pregn.) Ter aanduiding van de Republiek der Zeven Provinciën (zie de 3de alinea hierboven).

Die Absent zijn om t'Weluaren van de Republique hebben ... hun Priuilegien, MERULA, Man. v. Proc., 23 [± 1600].

(De "ridderluyden") die den eedt nyet doen en willen, hoeren voer de republique onnut gehouden ... te werden, OLDENBARNEVELT 2, 430 [1610].

Dat in korte jare deselve (zekere landen) onbequaem en sonder gebruyk soude leggen en by gevolg de republique niet meer voordeelig syn, N.-I. Plakaatb. 3, 167 [1685].

De Republicq was, van haar vroegsten stond, geplaagd Met zulk Gemeen, dat bef en mantel draagt, WOLFF-BEKKER, Menuet 15 [1772].

Er (is) zo lang de republiq dien naam gedragen heeft geene gebeurtenis geweest, ... zo belangrijk voor dezelve als die welke wij thans beleven, bij DE HAAN, Oud Bat., 2, XLIX [1795].

Een boekje over "Onze Belastingen staande de Republiek", STARING, Br., 150 [1838].

"O, die zuurdeesem uit de dagen der republiek!" -- barst Jan Cordaat uit, POTGIETER 1, 23 [1841].

In de gansche republiek ging zijn naam van mond tot mond, DE BEAUFORT, Geschiedk. Opst., 1, 27 [1881].

Naarmate met de jaren de jonge Republiek meer regt krijgt zichzelve als eene europesche mogendheid te beschouwen, gaat om het hoofd van Willem den Zwijger zich eene telkens lichtender aureool vormen, BUSKEN HUET, Rembr., 2, 2, 297 [1884].

De Hooge Bank is van oorsprong een forum privilegiatum der edelen. Onder de Republiek is haar gebied uitgebreid, FRUIN-COLENBRANDER, Staatsinst., 356 [1901].

Pruisen wanhoopte ten eenen male, Willem V in de Republiek te kunnen herstellen, COLENBRANDER, Bat. Rep., 163 [1908].


➥-- Ter aanduiding van andere republieken, zooals uit den context blijkt.

R. Denk jy lappedief een tweede wyf te trouwen? L. 'k Heb aan één wyf genoeg, dat zweer ik, te onderhouwen. ... R. Maar als de Roomsche raad jou dwong tot zulke zaaken. L. 'k Wil voor de Rippeblyk geen kinderen meer maaken, LANGENDIJK 4, 152 [1756].

De Centrale Administratie van het Departement der beide Nethen ... heeft my gelast in W. de wetten en decreten der Republiek te doen uitvoeren, en ... degenen te straffen die zich tegen den souvereinen wil des volks zouden willen verzetten, CONSC.., Boerenkr., 1, 45 [1853].

(Octavianus) kon het (het consulaat) behouden, ook toen hij op 1 Jani. 27 ... "de republiek herstelde", WAGENVOORT, Augustus 53 [1931].

Dat we die dag tienduizend yards textiel hadden verkocht aan Guatemala - iets waaraan een minister van de Republiek een mooie duit verdiende, MARNIX GYSEN, Er gebeurt nooit iets 47 [1956].

Republikanisten staan traditioneel huiverig tegenover "facties". Verdeeldheid tast de macht van het volk aan en geeft deelbelangen en/of individuen de kans hun alleenheerschappij op te leggen en een einde te maken aan de vrijheid van de burgers.

Eén vorm van "sectarisme" is de identiteitspolitiek. De "idententiteit" als basis voor politieke en sociale machtsvorming staat haaks op het republikeinse gelijkheidsbeginsel.

De identiteitspolitiek wordt door links (multiculturalisme) tot rechts (nationalisme) aangehangen en van links (socialisme) tot rechts (liberalisme) bekritiseerd.

Het geeft achtergebleven groepen kracht om zich te weerbaar te maken in de kapitalistische maatschappij (links) en niet erkende naties een handvat om naar onafhankelijkheid of autonomie te streven (rechts).

Hiertegen wordt geopperd dat het opdelen van de "onderklasse" in diverse identiteiten de macht van het onderdrukte volk versplintert (links) en dat het ondergeschikt maken van het individu aan de groepsidentiteit de vrijheid beperkt (rechts).

De identiteitspolitiek is dus een bitter omstreden sociaal-politiek begrip. Het ligt ten grondslag aan de meeste discussies over burgerschap, integratie, emancipatie en religie. Het kan zowel racisten als anti-racisten steunen in hun ideologie ...

Dat is één van de redenen dat republikanisten nooit en te nimmer gebruik zullen maken van dit discours; het is een recept voor heilloze verdeeldheid en ongelijkheid.

Identiteitspolitiek vergroot de kans op sociale ontbinding, etnische conflicten en (burger)oorlog. Vooral in een globaliserende wereld waar, door massamigratie, naties steeds minder homogeen worden van samenstelling.

"Identiteitspolitiek" - het promoten van etnische, religieuze of nationalistische mythen en ontmenselijkende ideologieën ‚ voorziet politieke demagogen van gemakkelijke kansen om steun voor chauvinistische doelstellingen te mobiliseren. Dit is des te meer het geval doordat minder dan 20 procent van alle staten etnisch homogeen zijn. (RUNIC)

Het (goedbedoelde) multiculturalisme werkt dus eerder als een lont in het kruitvat, dan als middel om de "erkenning", het "respect" en de emancipatie van minderheden te bevorderen.

Baruch Spinoza (1632-1677) was niet alleen een pantheïst die een seculiere liefde voor God (het goede) predikte, maar ook een scherp politiek denker die een voorstander was van een tolerante, democratische republiek.

Hij sympathiseerde met Johan de Witt (1632-1677), de raadspensionaris van Holland (van 1653 tot 1672) tijdens het Eerste Stadhouderloze Tijdperk. De Witt steunde op de stedelijke elites en propageerde het republikanisme; hij wilde voorkomen dat er ooit nog een Oranje stadhouder zou worden in de Nederlanden.

In 1667, nadat de Tweede Engelse Oorlog zeer gunstig was geëindigd voor de Zeven Verenigde Nederlanden, stond de Republiek op het hoogtepunt van zijn (wereld)macht. De Witt's Nederland domineerde de wereldhandel en was het rijkste land ter wereld.

Spinoza was een belangrijke adviseur van De Witt. Zijn republikanisme geldt nu als een voorloper van de verlichte democratische republiek.

Intellectuele bewonderaars van zijn denken zijn er altijd geweest; de laatste jaren weer meer dan voorheen:

Spinoza had "a vision of truth beyond what is normally granted to human beings."

Dit beweert zijn Engelse vertaler Samuel Shirley.

Vooral het boek van Jonathan Israel (De radicale Verlichting) uit 2001 heeft de belangstelling voor Spinoza doen toenemen. Het zeer erudiete werk is gebaseerd op de these dat de Verlichting grotendeels voortbouwde op het werk van Spinoza en zijn Hollandse kring van republikeinse denkers:

Spinoza was the "first major European thinker in modern times to embrace democratic republicanism as the highest and most rational form of political organisation," in which all men were equal.

Lees de (hernieuwde) recensie van Ann Talbot uit 2003: Spinoza Reconsidered, opvallend genoeg op de website van de Vierde Socialistische Internationale (de Trotskisten).

De Republikein, no. 4,
december 2006, jaargang 2

De islamitische politica is doordesemd van een radicaal anti-monarchisme. In combinatie met theocratische denkbeelden heeft dat geleid tot een unieke versie van het republikanisme. De Iraanse geestelijke Ruholla Khomeini heeft als eerste een republiek gegrondvest op de idealen van deze politieke islam. Hij greep terug naar de oude polis Medina van de profeet Mohammed.

In 1989 sprak de geestelijke Ruholla Khomeini, de stichter van de islamitische republiek Iran, tijdens één van zijn laatste publieke lezingen, de hoop uit dat onderdrukte moslims wereldwijd 'onafhankelijke en vrije republieken' zullen stichten. Het Arabisch-Perzische woord voor republiek is jomhuri, wat zoveel betekent als de islamitische geloofsgemeenschap in zijn publieke verschijningsvorm. De republiek valt in deze opvatting samen met een islamitisch zelfbestuur.

De republikeinse idee van Khomeini is geïnspireerd door de Koran, de sunnah (de handelingen van Mohammed), de hadith (de woorden van Mohammed) en de fiqh (islamitische jurisprudentie). De kern van dit religieuze republikanisme is dat een islamitisch volk alleen zichzelf kan besturen in een islamitische staat volgens islamitische wetten. De leider van de gemeenschap dient een voorbeeldige moslim te zijn; een waarachtige plaatsvervanger ("kalief") van de profeet Mohammed. Een dergelijke moslimleider wordt niet geboren, maar bewijst zijn uitmuntendheid door studie en moreel gedrag en dient te worden gekozen door een shura (representatieve vergadering) op basis van ijma (consensus). De kalief wordt aan de ummah (gemeenschap) gebonden door de bay'ah (een wederzijdse eed van trouw). Deze eed verplicht zowel de leider als het volk te streven naar hisba (algemeen welzijn) door middel van fadila (publieke deugd). Een ieder is daarbij gelijkelijk in zijn vrijheid beperkt door de sharia; de islamitische wet.

Arabisch anti-monarchisme
Het islamitische republikanisme komt niet uitsluitend voort uit de waarden en de geest van de traditionele islam, zoals hierboven geschetst. Het anti-monarchisme is een regelrechte erfenis van de Arabische stammencultuur die al vóór de islam bestaan heeft.

De traditionele stamleiders, shayks of sheiks, werden gekozen om hun morele leiderschap, niet vanwege hun afkomst. De Arabieren hebben van oudsher een afkeer van het erfelijke koningschap. De sheik is pas geschikt als hij muruwah toont; totale inzet voor het collectieve belang. De eenheid van de stam staat daarbij voorop. Armen, kinderen, ouderen en zwakkeren verwachten bescherming van hun leider.

De islam heeft het morele karakter van dit leiderschapsidee verder versterkt. In de plaats van de wetten van de stam kwam de goddelijk wet, waaraan iedereen gehoorzaamheid verplicht is. De monarchie wordt gezien als een instituut dat niet past bij een systeem waarin god de allerhoogste alleenheerser of 'monarch' is. Niemand mag zich verheffen boven de medegelovigen, want iedereen is gelijk in de ogen van god. De ervaring leert immers dat exceptioneel, moreel leiderschap schaars is en zeker niet erfelijk voor handen. Het voorbeeld van een ideale moslimstaat vormde de stadstaat Medina, onder de heerschappij van Mohammed.

De islam deelt sommige politieke uitgangspunten met het republikanisme. Zo is de islam oorsponkelijk tegen de monarchie. De staatsopvatting van de islam gaat uit van een staat die gegrondvest is op de gemeenschap, het kalifaat en de islamitische wet.

Idealiter wordt de kalief gekozen. Hij heerst over de gehele islamitische gemeenschap en is onderworpen - als iedereen - aan de wetten van de islam. Persoonsverheerlijking is dan ook uit den boze. Er mogen geen grote monumenten voor kaliefen worden opgericht en op hun grafsteen staat alleen hun naam - géén epitaaf.

Outside of Europe, opposition to monarchy before the modern period is not generally termed republicanism. Islam, for instance, is opposed to monarchies seeing the ideal state as one where the ummah, caliph, and sharia all play a role in governance. This concept shares some of the same classical roots as European republicanism and in modern times this form of government is called "republican" in English, but in pre-modern times it is not generally called republicanism.

Over de islamitische politieke filosofie is nog weinig bekend bij het Westerse publiek, waar de beeldvorming wordt bepaald door het radicale islamisme. Ook staat men in het Westen huiverig tegenover theocratieën; een islamitische republiek is welhaast per definitie een theocratie.

Een ongemakkelijke overeenkomst dus, met het republikanisme.

"Een verhandeling over de vraag waarom het zo moeilijk is republikein te zijn."

Rob Hartmans schrijft in zijn artikel (2003) in De Groene Amsterdammer over de politieke druk op de burger door het republikanisme.

De democratische traditie legt de nadruk op gelijkheid en rechten, de republikeinen gaan vooral uit van de plichten van de burger en de noodzaak van goed bestuur. In zijn nu reeds klassieke Politicide (1999) haalt Luuk van Middelaar de nimmer om sweeping statements verlegen zittende ex-revolutionair Régis Debray aan, die het onderscheid tussen republiek en democratie ziet als een reeks tegenstellingen: staat versus samenleving, politiek versus economie, burgerzin versus moralisme, secularisme versus religie, cultuur versus communicatie, enzovoort. «De republiek, dat is de vrijheid plus de rede. De rechtsstaat plus de rechtvaardigheid. De verdraagzaamheid plus de wilskracht. De democratie, zo stellen wij, is datgene wat er overblijft van een republiek wanneer men de Verlichting dooft.»

Het zijn grote woorden, maar duidelijk is dat het republikeinse ethos hoge eisen stelt aan de burger, terwijl het tegelijkertijd niet de hemel op aarde belooft. Doordat het democratische de nadruk legt op de gelijkheid en de rechten van de burger, wekt het vaak de indruk dat zodra dit alles verwezenlijkt is, de gelukzaligheid als een warme deken over de mensheid zal neerdalen. Republikeinen zijn zich ervan bewust dat dit niet zo is en gruwen bovendien van een dergelijk verstikkend ideaal. Machiavelli zag zeer goed in dat de voortdurende strijd in een republiek niet alleen onvermijdelijk was, maar tevens een noodzakelijke voorwaarde voor vooruitgang en expansie. Het republikanisme is erg veeleisend en vermoeiend en doet een voortdurend beroep op de kardinale deugden.

Het inmiddels klassieke artikel van Hartmans onder de - knip -

De grootste buitenlandse criticus van de Republiek der Nederlanden in de 18de eeuw heette James Madison. In zijn ogen was Nederland een ordeloze en machteloze confederatie. Madison was een zogenaamde "federalist": een voorstander van een sterk centraal gezag, dat werd gekozen door het volk en gecontroleerd door een vrije pers en door het volk gekozen vertegenwoordigers.

Voor hem was Nederland een regentenrepubliek in verval; verscheurd door gekibbel en dadeloosheid. Hij waarschuwde voor "Hollandse toestanden" als de Amerikanen niet zouden kiezen voor een daadkrachtige, centraal geleide republiek.

In "The Federalist Papers" legt hij uit dat om de vrijheid te verdedigen een heldere en sterke uitvoerende macht nodig is. In Federalist Paper nummer 20 heeft hij het over de "Belgische Confederatie" (d.i. de Republiek der Verenigde Nederlanden).

Hij schrijft over de gevolgen van de autonomie van de provincies en de vereiste consensus (unanimiteit) van de besluitvorming:

Imbecility in the government; discord among the provinces; foreign influence and indignities; a precarious existence in peace and peculiar calamaties from war. (op. cit p. 131)

Verder schrijft hij over "anarchy manifest in the confederacy" en de "tendency to anarchy and dissolution". Hij noemt de Nederlanders een "unhappy people" en hoopt dat ze eens de eenheid en daadkracht kunnen vinden die hen kan redden van de "catastrophe of their own".



Madison heeft echter ook weinig illusie over het gebruik van macht door feilbare mensen. Een beroemde uitspraak van hem is:

"If men were angels, no government would be necessary. If angels were to govern men, neither external nor internal controls on government would be necessary. In framing a government which is to be administered by men over men, the great difficulty lies in this: you must first enable government to control the governed; and in the next place oblige it to control itself." Federalist Papers, no. 51.

Hij ontwierp voor Amerika een systeem van "checks and balances" om aan de gevaren van tirannie en anarchie te ontkomen.

De belangrijkste waarden zijn: vrijheid, gelijkheid en broederschap. Een andere waarde is het secularisme of de laïcité (dat door 73% van de Fransen als zeer belangrijk wordt gezien).

Ook Franse moslims hechten aan deze waarden, inclusief de seculariteit (en het verbod van hoofddoekjes op openbare scholen).

Wat het republikeinse secularisme betekent legt de onderwijzer Gabriel Marq uit:

"Freedom, neutrality, tolerance, independence vis-à-vis the various religions, but also vigilance." Vigilance especially in the face of the display of ostentatious religious insignia, starting with the veil, which, he says, "is emblematic of whole series of disturbing acts that are working to undermine republican secularism."

Let wel, veel moslims delen deze mening. Turkije en Tunesië - republieken van de Franse snit - zijn islamitisch èn verbieden ook het dragen van hoofddoekjes op bijvoorbeeld scholen.

Ook gaat het secularisme van de staat goed samen met een pluriforme samenleving.

The French state is secular, but the French nation is pluralist. This is a basic fact that we mustn't lose sight of in thinking about French secularism.

Aldus Pierre Tournemire, een onderwijsdeskundige, in Defending Republican Values.

Frankrijk is sinds 1905 officieel een geseculariseerde staat. In dat jaar werden kerk en staat rigide van elkaar gescheiden. Onder invloed van een deel van de moslimcultuur, die minder scherpe grenzen legt tussen religie en politiek, is het secularisme weer op de agenda gezet.

De LICRA (La Ligue Internationale contre le racisme et l'antisémitisme) pleit er voor dat het Secularisme aan Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap wordt toegevoegd.

The call for secularism, it is a call to combat individualism and its corollary, communitarianism, which may in fact be stalking our society.

Aldus Jean-Louis Langlais van Miviludes - een interdepartementale werkgroep tegen "sectarisch misbruik". "Sectarisme" is het gevaar dat, in met name democratieën, minderheidsfacties elkaar gaan bestrijden en zo de eenheid, het recht en de orde van de republiek bedreigen.

De republikeinse eenheid en neutraliteit staan voorop:

La mission interministérielle de vigilance et de lutte contre les dérives sectaires

- D'observer et d'analyser le phénomène des mouvements à caractère sectaire dont les agissements sont attentatoires aux droits de l'homme et aux libertés fondamentales ou constituent une menace à l'ordre public ou sont contraires aux lois et règlements ;
- De favoriser, dans le respect des libertés publiques, la coordination de l'action préventive et répressive des pouvoirs publics à l'encontre de ces agissements ;
- De développer l'échange des informations entre les services publics sur les pratiques administratives dans le domaine de la lutte contre les dérives sectaires ;
- De contribuer à l'information et à la formation des agents publics dans ce domaine ;
- D'informer le public sur les risques, et le cas échéant les dangers, auxquels les dérives sectaires l'exposent et de faciliter la mise en oeuvre d'actions d'aide aux victimes de ces dérives ;
- De participer aux travaux relatifs aux questions relevant de sa compétence menés par le ministère des affaires étrangères dans le champ international.

Secten, politieke religies, doctrinaire facties - ze zijn allemaal uit den boze in de seculiere eenheidsrepubliek. Het kan ook een Europees ideaal worden; gerespecteerd door burgers èn religies.